آموزش مسئولیتپذیری به کودکان
تاریخ انتشار 1405/04/11
7 بازدید
مدت زمان مطالعه 5 دقیقه
آموزش مسئولیتپذیری به کودکان از حدود ۲ تا ۳ سالگی شروع میشود؛ نه با یک درس رسمی، بلکه با واگذاری مسئولیتهای کوچک و متناسب با سن. در این مقاله قرار است با هم ببینیم چطور میتوانیم این مهارت مهم را بدون فشار و با آرامش در خانه پرورش دهیم.
چرا کودک ما به مسئولیتپذیری نیاز دارد؟
راستش را بخواهید، خیلی از پدرومادرها از این موضوع گلایه دارند که چرا بچههایشان کارهایشان را خودشان انجام نمیدهند. اما بیایید یک قدم عقبتر برویم. مسئولیتپذیری یک مهارت اکتسابی است، نه چیزی که با بزرگشدن خودبهخود بیاید. کودکی که یاد میگیرد مسئولیت کارهایش را بپذیرد، در بزرگسالی اعتمادبهنفس بیشتری دارد، روابط بهتری میسازد و در کار و زندگی موفقتر است.
یک مطالعه معروف به نام Harvard Grant Study که دههها روی زندگی افراد تحقیق کرده، نشان میدهد یکی از بهترین پیشبینیکنندههای موفقیت در بزرگسالی این است که آیا کودک در دوران کودکی کارهای خانه را انجام میداده یا نه. جالب است، نه؟
پس آموزش مسئولیتپذیری فقط برای این نیست که خانهمان مرتبتر شود؛ بلکه سرمایهگذاری برای آیندهٔ کودکمان است.
از چه سنی باید شروع کرد؟ (و چطور)
شاید فکر کنید کودک دو ساله برای مسئولیت گرفتن خیلی کوچک است. اما متخصصانی که با خانوادهها کار کردهاند میگویند دقیقاً همین سن، بهترین زمان برای شروع است. کودکان در این سن به طور طبیعی عاشق کمککردن هستند. اگر از همین الان شروع کنید، مسئولیتپذیری برایشان تبدیل به یک عادت میشود، نه یک اجبار.
اگر مایل به خرید کتاب کودک برای کودکتان هستید، اینجا کلیک کنید.
دکتر الی مورفورد، روانشناس کودک در بیمارستان کلرادو، میگوید مسئولیتپذیری دو بخش دارد: یکی «شهروند خوب بودن» - یعنی انتخابهای درست و در نظر گرفتن دیگران - و دیگری «پاسخگویی» - یعنی قبول کردن پیامدهای کارهای خودتان.
جدول وظایف متناسب با سن
خیلی از پدرومادرها نمیدانند هر سنی چه انتظاری از کودک دارد. این جدول را ببینید تا راحتتر تصمیم بگیرید:
| رده سنی | نوع رفتار کودک | لحن مناسب والدین | نوع پیامد منطقی |
| ۱ تا 3 سال | پرت کردن اسباببازی، ریختن غذا، گریه برای جلب توجه | آرام و سرگرمکننده؛ همراه با بازی و آواز | نشان دادن درست کار؛ کمک فیزیکی برای جمعکردن؛ تغییر جهت توجه |
| ۳ تا ۴ سال | لجبازی، نه گفتن به همه چیز، انجام ندادن خواستههای ساده | قاطع اما مهربان؛ با انتخابهای محدود («میخواهی اسباببازیها را جمع کنی یا کتابها را؟») | محدود کردن زمان بازی یا تماشای تلویزیون؛ فرصت دوباره برای انجام کار |
| 4 تا ۶ سال | فراموشکاری، بهانهجویی، انجام ندادن وظایف روزمره | گفتوگویی و مشارکتی؛ پرسیدن «فکر میکنی چطور میتوانی این کار را انجام دهی؟» | از دست دادن یک امتیاز خاص (مثلاً نرفتن به پارک)؛ جبران با انجام کار اضافی |
۷ راهکار عملی برای آموزش مسئولیتپذیری
• از کارهای خیلی کوچک شروع کنید. کودکتان را با یک لیست بلندبالا خسته نکنید. یک کار را انتخاب کنید، مثلاً جمعکردن اسباببازیها، و بعد از مدتی کار بعدی را اضافه کنید.
• الگوی خوبی باشید. بچهها از تماشای شما یاد میگیرند. اگر شما وسایلتان را سر جایش بگذارید، آنها هم این کار را تکرار میکنند. میتوانید مسئولیتپذیری را با کارهای ساده مثل تمیزکردن بعد از خودتان یا غذا دادن به حیوان خانگی نشان دهید.
• از پیامدهای طبیعی و منطقی استفاده کنید، نه تنبیه. پیامد طبیعی یعنی بدون دخالت شما - مثلاً اگر کودک اسباببازیاش را بیرون بگذارد و گم شود، دیگر آن را ندارد. پیامد منطقی یعنی شما کاری میکنید که مستقیماً به رفتار مرتبط است - مثلاً اگر با اسباببازی دعوا کرد، آن را برای مدتی برمیدارید.
• به جای نتیجه، تلاش را تحسین کنید. «چه خوب که تلاش کردی اسباببازیها را جمع کنی» خیلی مؤثرتر از «آفرین که تمیز کردی» است. این کار به کودک میفهماند که فرآیند مهم است، نه فقط نتیجه.
• به کودک حق انتخاب بدهید. به جای اینکه بگویید «اتاقت را مرتب کن»، بپرسید «میخواهی اول اسباببازیها را جمع کنی یا کتابها را؟» این کار حس کنترل و مسئولیت را در کودک تقویت میکند.
• وقتی کودک اشتباه میکند، نجاتش ندهید. دکتر جین نلسن، بنیانگذار روش Positive Discipline، جمله معروفی دارد: «هرگز برای کودکت کاری را انجام نده که خودش میتواند انجام دهد.» اگر کودک تکلیفش را فراموش کرده، بهجای اینکه خودتان انجامش دهید، به او کمک کنید راهحل پیدا کند.
• در اجرای قوانین یکپارچه باشید. اگر شما و همسرتان در برخورد با یک رفتار مشخص، دو واکنش متفاوت نشان دهید، کودک سردرگم میشود و یاد میگیرد که قوانین جدی نیستند.
کتاب «امروز و فردا نکن - کتابهای جولیا» - انتشارات فنی ایران (نردبان)
چطور با کودک دربارهی مسئولیت صحبت کنیم؟
شاید براتون پیش اومده که از کودک بپرسید «چرا تکلیفت را ننوشتی؟» و جواب بشنوید «نمیدونم!» یا «حواسم نبود!». اینجاست که لحن حرفزدن خیلی مهم میشود.
بهجای بازجویی، از جملات همدلانه استفاده کنید. مثلاً: «میبینم که از نوشتن تکلیف خوشت نمیاد. بیا با هم یه راهحل پیدا کنیم.» یا اگر کودک نگران امتحان است: «میبینم که نگران امتحان ریاضی هستی. میدونم که ریاضی برات سخت است. نمیتونم نگرانی تو رو از بین ببرم، اما میتونم کمکت کنم. خودت ایدهای داری؟»
این روش «گوش دادن بازتابی» نام دارد و به کودک کمک میکند خودش مسئولیت احساسات و مشکلاتش را بپذیرد، بدون اینکه شما مشکل را برایش حل کنید.
کتاب «سر تنبل شلوغ میشود» - انتشارات فنی ایران
اشتباهات رایج والدین در آموزش مسئولیتپذیری
۱. انجام کارها به جای کودک: خیلی از ما عادت داریم برای سرعتگرفتن، کارهای کودک را خودمان انجام دهیم. اما این کار بزرگترین مانع مسئولیتپذیری است.
۲. انتظار بیش از حد: یک کودک ۴ ساله نمیتواند اتاقش را مثل یک آدم بزرگ مرتب کند. انتظارات غیرواقعی باعث خستگی و ناامیدی هر دوی شما میشود.
۳. تنبیه بهجای آموزش: تنبیه ممکن است در کوتاهمدت جواب دهد، اما به کودک یاد نمیدهد که چرا یک کار را باید انجام دهد. روشهای تربیت مثبت که بر آموزش تأکید دارند، در بلندمدت خیلی مؤثرترند.
اگر کودکم از انجام کارهایش امتناع کند، چه کار کنم؟
اول از همه، نترسید. این رفتار در خیلی از کودکان دیده میشود. بهجای دعوا، از «پیامد منطقی» استفاده کنید. مثلاً اگر کودک اسباببازیهایش را جمع نمیکند، بگویید «تا وقتی اسباببازیها جمع نشوند، نمیتوانیم کار بعدی را انجام دهیم.» سپس منتظر بمانید. صبوری شما، قویترین پیام را میفرستد.
آیا برای انجام کارهای خانه به کودک پول بدهم؟
این یک سوال رایج است. بعضی خانوادهها پول توجیبی را به انجام کارها وصل میکنند و بعضی نه. یک رویکرد متعادل این است که کارهای روزمره (مثل جمعکردن اسباببازی) بخشی از مسئولیتهای خانوادگی باشند و پولی در کار نباشد، اما کارهای اضافی (مثل شستن ماشین) بتوانند پول داشته باشند. مهمترین چیز این است که کودک حس کند دارد به خانواده کمک میکند، نه اینکه فقط برای پول کار میکند.
از چه سنی کودک میتواند کارهای خانه را انجام دهد؟
کودکان از ۲ سالگی میتوانند کارهای خیلی ساده مثل گذاشتن اسباببازی در سبد یا کمک به غذا دادن به حیوان خانگی را انجام دهند. در ۴ تا ۵ سالگی میتوانند جورابها را جفت کنند، میز را بچینند یا به گیاهان آب بدهند. در ۶ تا ۸ سالگی میتوانند کیف مدرسهشان را خودشان ببندند، گردگیری کنند یا در آمادهکردن غذای ساده کمک کنند.
کتاب «نینجا زرنگ میشود» - انتشارات فنی ایران
