انواع تشویق های کودکانه

تشویق، یکی از ساده‌ترین و درعین‌حال مؤثرترین ابزارهای تربیتی است. راستش را بخواهید، خیلی از پدرومادرها دوست دارند بدانند چطور می‌توانند بدون خراب‌کردن بچه‌ها، آنها را برای رفتارهای خوب تشویق کنند. در این مقاله با هم نگاه می‌کنیم که انواع تشویق‌های کودکانه کدام‌اند و چطور می‌توانید از هرکدام در جای درست استفاده کنید.

بیایید از یک اصل ساده شروع کنیم: رفتارهایی که پیامد مثبت دارند، بیشتر تکرار می‌شوند. تشویق درست، به کودک می‌گوید «این کاری که کردی، خوب بود» و انگیزه‌اش را برای تکرار آن رفتار بالا می‌برد. اما نکته مهم اینجاست که تشویق فقط یک «آفرین» ساده نیست؛ انواع مختلفی دارد و هرکدام برای موقعیت‌های خاصی مناسب‌تر هستند.

اگر مایل به خرید کتاب کودک هستید، کلیک کنید.

دسته‌بندی انواع تشویق‌های کودکانه

تشویق‌ها را می‌توان به چند دسته کلی تقسیم کرد. دانستن این دسته‌بندی به شما کمک می‌کند در هر موقعیتی، بهترین نوع تشویق را انتخاب کنید.

تشویق کلامی؛ ساده اما قدرتمند

تشویق کلامی یعنی استفاده از کلمات برای نشان دادن رضایت از رفتار کودک. «آفرین»، «چه خوب»، «دستت درد نکنه» و... اما یک نکته طلایی وجود دارد: تشویق کلامی وقتی بیشترین تأثیر را دارد که اختصاصی باشد. به‌جای «آفرین پسر خوب»، بگویید «آفرین که اسباب‌بازی‌هات رو مرتب کردی». اینطوری کودک دقیقاً می‌داند چه کاری را درست انجام داده است.

تشویق عاطفی و احساسی؛ گرمای یک بغل

گاهی یک نگاه محبت‌آمیز، یک لبخند یا یک بغل گرم، از هزاران کلمه تشویقی بیشتر حرف می‌زند. تشویق عاطفی شامل بوسیدن، نوازش، دست‌زدن به شانه یا هر نوع ابراز محبت فیزیکی است. این نوع تشویق، مخصوصاً برای کودکان کوچک‌تر که هنوز درک کاملی از کلمات ندارند، بسیار مؤثر است.

کتاب «بابایی آی بابایی بغل می‌خوام کجایی؟» - انتشارات فنی ایران (کتاب‌های نردبان)

تشویق با توجه و وقت گذاشتن

بهترین هدیه‌ای که می‌توانید به کودک بدهید، وقتتان است. تشویق با توجه یعنی وقتی کودک رفتار خوبی از خودش نشان می‌دهد، شما زمان بیشتری را به او اختصاص دهید. مثلاً «چون امروز خیلی خوب کمک کردی، بیا با هم یک بازی جدید انجام بدیم» یا «بیا امشب یک کتاب بیشتر برات بخونم». این نوع تشویق، حس ارزشمندی عمیقی در کودک ایجاد می‌کند.

تشویق با فعالیت‌های ویژه

بردن کودک به پارک، سینما، شهربازی یا هر فعالیت خاص دیگری که دوست دارد، یکی از انواع تشویق‌های کودکانه است. این نوع تشویق وقتی مؤثر است که فعالیت، واقعاً برای کودک جذاب باشد و به‌عنوان یک پاداش ویژه در نظر گرفته شود، نه یک امر روزمره.

تشویق مادی؛ با احتیاط!

تشویق مادی یعنی دادن یک شیء یا جایزه به کودک؛ مثل اسباب‌بازی، شیرینی یا یک هدیه کوچک. این نوع تشویق اگر زیاد استفاده شود، ممکن است کودک را وابسته به پاداش‌های مادی کند. طبق تجربه متخصصانی که با خانواده‌ها کار کرده‌اند، بهتر است تشویق مادی را برای موقعیت‌های خاص و دستاوردهای بزرگ‌تر نگه دارید و در موارد روزمره از انواع دیگر تشویق استفاده کنید.

جدول مقایسه‌ای انواع تشویق بر اساس رده‌های سنی

هر کودکی در هر سنی، واکنش متفاوتی به انواع تشویق نشان می‌دهد. این جدول به شما کمک می‌کند متناسب با سن کودک، بهترین روش را انتخاب کنید.

چطور از انواع تشویق درست استفاده کنیم؟

حالا که با انواع تشویق آشنا شدید، بیایید چند راهکار عملی را با هم مرور کنیم تا بتوانید بهترین استفاده را از هرکدام ببرید.

• بلافاصله تشویق کنید: هرچه فاصله بین رفتار خوب و تشویق کمتر باشد، تأثیرش بیشتر است. اگر کودک کاری را درست انجام داد، همان لحظه تشویقش کنید، نه چند ساعت بعد.

• خاص و دقیق باشید: به‌جای تشویق‌های کلی، دقیقاً بگویید از چه رفتاری خوشتان آمده است. مثلاً «آفرین که امروز بدون اینکه بگم، کفش‌هات رو پوشیدی» مؤثرتر از «آفرین پسر خوب» است.

• روی تلاش تمرکز کنید، نه فقط نتیجه: کودکی که سخت تلاش کرده اما موفق نشده، باز هم شایسته تشویق است. پژوهش‌های مربوط به رشد کودک نشان می‌دهند کودکانی که برای تلاش‌شان تشویق می‌شوند، در برابر شکست‌ها مقاوم‌تر هستند.

• از انواع مختلف تشویق استفاده کنید: تنوع، کلید ماندگاری است. گاهی تشویق کلامی، گاهی عاطفی و گاهی یک فعالیت خاص. این کار نه تنها تشویق را جذاب‌تر می‌کند، بلکه وابستگی به یک نوع خاص را هم کاهش می‌دهد.

• تشویق را با رفتاری که دوست دارید، جفت کنید: اگر می‌خواهید کودک رفتار خاصی را تکرار کند، دقیقاً همان رفتار را تشویق کنید. مثلاً اگر می‌خواهید کودک موقع غذا خوردن آرام باشد، وقتی آرام نشسته، تشویقش کنید.

تشویق درست، با عزت‌نفس کودک چه می‌کند؟

بچه‌ها در طول روز کلی «نه»، «نکن» و «دست نزن» می‌شنوند. این موضوع کاملاً طبیعی است، اما وقتی بیش از حد باشد، ممکن است عزت‌نفسشان لطمه ببیند. تشویق درست، این تعادل را برقرار می‌کند. وقتی کودک یک پاداش یا تشویق دریافت می‌کند، می‌فهمد که کار خوبی انجام داده و این حس، اعتمادبه‌نفسش را تقویت می‌کند.

جالب اینجاست که تشویق‌های اجتماعی (مثل بغل، لبخند و تحسین) نه‌تنها رایگان هستند، بلکه گاهی از تشویق‌های مادی هم تأثیرگذارترند. پس لازم نیست حتماً برای هر کار خوب یک هدیه بخرید؛ گاهی یک لبخند گرم یا یک بغل محکم، تمام چیزی است که کودک نیاز دارد.

اشتباهات رایج در تشویق کودک

راستش را بخواهید، خیلی از پدرومادرها بدون اینکه متوجه باشند، اشتباهاتی در تشویق کردن دارند. بیایید چند مورد را با هم مرور کنیم.

تشویق بیش از حد

وقتی برای هر کار کوچکی تشویق می‌کنید، ارزش تشویق کم‌می‌شود. تشویق باید برای رفتارهایی باشد که واقعاً ارزش تقویت دارند.

تشویق شرطی

«اگر این کار رو بکنی، بهت جایزه می‌دم» این جمله، تشویق را به یک معامله تبدیل می‌کند. بهتر است تشویق بعد از رفتار خوب بیاید، نه قبل از آن.

تشویق کودک در مقابل دیگران

مقایسه کردن کودک با خواهر یا برادرش، حتی در قالب تشویق، می‌تواند حسادت و رقابت منفی ایجاد کند. هر کودکی را برای تلاش‌های خودش تشویق کنید، نه برای بهتر بودن از دیگری.

سوالات پرتکرار والدین درباره تشویق کودکانه

تفاوت تشویق با پاداش و تحسین چیست؟

تحسین، ابراز تأیید کلامی است؛ پاداش، یک جایزه ملموس یا غیرملموس برای یک رفتار خاص است؛ اما تشویق، مفهومی گسترده‌تر دارد و هر نوع رفتاری را شامل می‌شود که انگیزه کودک را برای تکرار یک رفتار خوب افزایش دهد. تشویق می‌تواند کلامی، عاطفی، یا هر نوع تأیید دیگری باشد.

آیا تشویق مادی برای کودکان مضر است؟

نه، به شرطی که متعادل باشد. تشویق مادی اگر برای دستاوردهای بزرگ و به‌ندرت استفاده شود، مشکلی ایجاد نمی‌کند. اما اگر هر بار برای کوچک‌ترین کاری به کودک جایزه بدهید، ممکن است وابسته شود و بدون دریافت پاداش، کاری انجام ندهد. بهتر است در موارد روزمره از تشویق‌های غیرمادی استفاده کنید.

چند بار در روز باید کودک را تشویق کنیم؟

تعداد مشخصی وجود ندارد، اما یک قانون کلی این است که تعادل را حفظ کنید. اگر کودک مدام در حال دریافت تشویق باشد، ارزش آن را از دست می‌دهد. از طرف دیگر، اگر به‌ندرت تشویق شود، ممکن است احساس کند که هیچ‌وقت به‌اندازه کافی خوب نیست. بهترین کار این است که تشویق‌ها را طبیعی و متناسب با موقعیت انجام دهید.

●        منبع 1 

●        منبع 2 

●        منبع 3 

●        منبع 4 

●        منبع 5