پیش بینی هوش کودک در نوزادی

آیا می‌توان هوش یک انسان در بزرگسالی را از همان ماه‌های اول زندگی‌اش پیش‌بینی کرد؟ بر اساس پژوهشی تازه از دانشگاه کلرادو بولدر، پاسخ تا حدی مثبت است: نتایج نشان می‌دهد عملکرد یک نفر در آزمون شناختی سی‌سالگی‌اش، حتی از هفت‌ماهگی تا حدی قابل‌پیش‌بینی است. اما متخصصان تأکید می‌کنند که والدین نباید به‌خاطر این یافته‌ها نگران شوند، چون هوش ثابت و از پیش‌تعیین‌شده نیست و محیط و مشارکت والدین نقش مهمی در رشد آن دارد.

در این مقاله، روش این پژوهش دوقلوها، یافته‌های اصلی آن، و راهکارهای عملی متخصصان برای تقویت رشد شناختی کودک را بررسی می‌کنم. با خواندن همین مقدمه، پاسخ اصلی را به دست آورده‌اید: آزمون‌های نوزادی فقط درصد کمی از هوش بزرگسالی را پیش‌بینی می‌کنند و آنچه واقعاً تعیین‌کننده است، تجربه‌ها و تعامل‌هایی است که به کودک می‌دهید.

یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین راه‌ها برای تقویت رشد شناختی، فراهم‌کردن فرصت‌های متنوع و تعامل مستقیم با کودک است. بازی‌های فکری نمونه خوبی از همین فرصت‌ها هستند؛ فعالیتی که ذهن کودک را درگیر می‌کند و در عین حال زمانی با کیفیت برای تعامل با او می‌سازد. علاقه‌مندان به این دسته از فعالیت‌ها می‌توانند برای آشنایی با گزینه‌های متنوع‌تر، به مجموعه بازی فکری کودکان مراجعه کنند.

پژوهش دوقلوها چطور پیش‌بینی هوش در نوزادی را بررسی کرد؟

والدین جدید همیشه به دنبال نشانه‌های اولیه هوش فرزندشان هستند؛ اولین کلمه‌ای که با زبان شیرین نوزادی ادا می‌شود، دست‌تکان‌دادن، فرستادن بوسه، یا جرقه شناسایی هنگام دیدن چهره‌ای آشنا. بیشتر مواقع این تلاش فقط برای اثبات این است که نوزادشان همان‌قدر خاص است که خودشان می‌دانند، اما شاید واقعاً بتوان ضریب هوشی بزرگسالی را از دوران نوزادی پیش‌بینی کرد.

طراحی پژوهش: پژوهشگران دانشگاه کلرادو بولدر پانصد خانواده دارای دوقلو، هم دوقلوهای همسان و هم ناهمسان، را جذب کردند. شرکت‌کنندگان در هفت و نه‌ماهگی، سپس یک‌سالگی، و بعد از آن هر سال تا هفده‌سالگی، و پس از آن هر پنج سال تا سی‌سالگی، پیگیری شدند. هدف از تحلیل دهه‌ها داده جمع‌آوری‌شده، درک بهتر تعامل ژن‌ها و محیط در شکل‌دهی رشد کودک بود.

چرا مطالعه دوقلوها روش مناسبی است: با مطالعه دوقلوها، پژوهشگران می‌توانند نقش جداگانه ژن‌ها و محیط مشترک را تشخیص دهند. چون دوقلوهای همسان صددرصد ژن‌هایشان مشترک است، در حالی که دوقلوهای ناهمسان مثل خواهر و برادرهای معمولی، حدود پنجاه درصد ژن مشترک دارند، مقایسه شباهت ضریب هوشی آن‌ها به پژوهشگران امکان می‌دهد برآورد کنند چه سهمی از توانایی شناختی به ژنتیک و چه سهمی به عوامل محیطی مشترک برمی‌گردد.

تعریف محیط مشترک: نویسنده اصلی این مطالعه، که استادیار پژوهشی دانشگاه کلرادو بولدر است، توضیح می‌دهد که محیط مشترک شامل همه جنبه‌های خانه، محله، و محیط مدرسه می‌شود.

این پژوهش درباره هوش در نوزادی چه چیزی نشان داد؟

یافته‌ها نشان داد که محیط در سنین اولیه، پیش از سه‌سالگی، می‌تواند تأثیری قابل‌اندازه‌گیری و پایدار بر توانایی شناختی فرد در سال‌های بعد داشته باشد، و حدود ده درصد از تفاوت‌های فردی در ضریب هوشی را توضیح می‌دهد.

روش‌های سنجش شناخت نوزادی: برای سنجش شناخت نوزادان، پژوهشگران از هفت معیار استفاده کردند؛ از جمله تکلیف «ترجیح تازگی» که مدت‌زمان نگاه‌کردن نوزاد به یک اسباب‌بازی جدید در مقایسه با اسباب‌بازی آشنا را می‌سنجد، صداسازی نوزاد، انتظار بصری یا ردگیری یک شیء، ارزیابی‌های آزمونگر درباره توجه، فعالیت، و خلق‌وخوی نوزاد، و مقیاس‌های رشد نوزادان و نوپایان.

میزان توان پیش‌بینی در سنین مختلف: اگرچه این آزمون‌های اختصاصی نوزادی در هفت تا نه‌ماهگی تنها درصد کمی از ضریب هوشی بزرگسالی را پیش‌بینی کردند، اما تا سه‌سالگی، پیگیری‌های سالانه توانستند بیست درصد از آنچه نویسنده اصلی «تفاوت‌های میان‌فردی» می‌نامد را پیش‌بینی کنند. این توان پیش‌بینی بین هفت تا شانزده‌سالگی، دوره‌ای که به گفته او ژنتیک واقعاً اثرش را نشان می‌دهد، به‌سرعت افزایش پیدا کرد.

سطح هوش کودک ثابت و اجتناب‌ناپذیر نیست

هرچند ژن‌هایی که به ارث می‌بریم سهم قابل‌توجهی در ضریب هوشی دارند، نویسنده اصلی پژوهش می‌خواهد والدین بدانند که ارثی‌بودن به این معنا نیست که نمی‌توانیم آنچه می‌شویم را تغییر دهیم. همیشه راه‌هایی برای مداخله و یادگیری مهارت‌های جدید وجود دارد.

این پژوهش تأکید می‌کند که محیط اولیه اهمیت دارد، اما مشخص نمی‌کند والدین چگونه می‌توانند بهترین حمایت را از رشد شناختی فرزندشان ارائه دهند. برای پرکردن این خلأ، دو متخصص، یک روان‌شناس متخصص ارزیابی‌های عصب‌روان‌شناختی و یک متخصص اطفال، پیشنهادهایی مفید ارائه کرده‌اند.

چطور رشد شناختی کودک را تقویت کنید

ضریب هوشی را معمولاً به‌صورت یک عدد واحد می‌بینند، اما به گفته روان‌شناس یادشده، مهم است که آن را به‌عنوان ظرفیت فرد در «چندین ویژگی و جنبه» ببینیم. در ادامه چند راهکار ساده برای تقویت کل‌نگرانه رشد شناختی کودکان خردسال آمده است.

متنوع‌کردن تجربه‌های کودک: از این نگاه، محیط تحریک‌کننده می‌تواند تجربه‌هایی فراهم کند که این ویژگی‌ها را تقویت کند. این روان‌شناس پیشنهاد می‌کند به نوزاد اجازه دهید لمس بافت‌های مختلف، دیدن الگوهای متفاوت، شنیدن نت‌های گوناگون، و تعامل با افراد مختلف را تجربه کند. او همچنین توصیه می‌کند در صورت امکان، در هفته‌های مختلف رشد، تجربه‌های متفاوتی فراهم شود تا کودک هم فرصت یادگیری اولین مهارت و هم گسترش علاقه‌اش به مهارت بعدی را داشته باشد.

اختصاص زمان برای تعامل یک‌به‌یک: متخصص اطفال تأکید می‌کند تعامل والد و کودک هم کلیدی است، چون روتین‌های ساده‌ای مثل کتاب‌خواندن، صحبت‌کردن، و بازی، تأثیر قدرتمندی بر رشد مغز دارند و پایه‌ای برای یادگیری می‌سازند.

توصیه‌های عملی این متخصص: او توصیه می‌کند روزی بیست دقیقه برای نوزادتان کتاب بخوانید و این روتین را در طول دوران کودکی ادامه دهید، چون از رشد مغزی در خانه حمایت می‌کند. همچنین می‌توانید کارهای روزمره‌تان را برای کودک شرح دهید تا مهارت‌های زبانی‌اش تقویت شود. در صورت امکان، از قراردادن کودک جلوی صفحه‌نمایش پیش از هجده‌ماهگی خودداری کنید، و پس از آن، برنامه‌های باکیفیت انتخاب کنید، همراه کودک تماشا کنید، و زمان صفحه‌نمایش را به یک ساعت در روز محدود کنید.

چرا والدین نباید درباره هوش اولیه نگران شوند؟

باید به یاد داشته باشید که این پژوهش نشان نمی‌دهد هوش یک امر دوگانه و قطعی است؛ یعنی چنین نیست که کودک یا از همان ابتدا نشانه‌های هوش را نشان بدهد و در آینده باهوش شود، یا نشان ندهد و هرگز باهوش نشود. هوش می‌تواند در طول زمان رشد کند، و این رشد با والدینی آغاز می‌شود که از راهکارهای بالا بهره می‌برند. نگرانی درباره نقاط عطف رشدی که از کودکی به کودک دیگر متفاوت است هم کمکی نمی‌کند.

رشد ناهمگون کاملاً طبیعی است: متخصص اطفال می‌گوید اگر نوزادتان در همه حوزه‌ها «پیشرفته» نیست یا یک نقطه عطف را از دست داده، نگران نباشید، چون رشد ناهمگون کاملاً معمول است.

دیرحرف‌زدن و دامنه توجه کوتاه: دیرحرف‌زدن و دامنه توجه کوتاه هم دلیلی برای نگرانی نیستند. بر اساس توضیح همین متخصص، بیشتر کودکانی که دیر حرف می‌زنند تا چهار تا هفت‌سالگی عقب‌ماندگی را جبران می‌کنند، به‌خصوص اگر خوب درک کنند، در سایر حوزه‌ها رشد طبیعی داشته باشند، و در صورت نیاز گفتاردرمانی بگیرند. کودکان نوپا به‌طور طبیعی دامنه تمرکز بسیار کوتاهی دارند که طبیعی است و به‌تنهایی مشکلات توجه آینده را پیش‌بینی نمی‌کند.

در صورت تردید، با پزشک مشورت کنید: با این حال، اگر نگران تأخیرهای رشدی هستید، مداخله زودهنگام بهترین فرصت را برای رسیدن کودک به حداکثر پتانسیلش فراهم می‌کند. این متخصص توصیه می‌کند اگر کودکتان مهارت‌های جدید یاد نمی‌گیرد یا به نظر می‌رسد توانایی‌هایی که قبلاً داشته را از دست می‌دهد، با پزشک اطفال صحبت کنید.

هوش همه‌چیز نیست: در نهایت، به یاد داشته باشید که ضریب هوشی و هوش همه‌چیز نیست و قطعاً نشان نمی‌دهد که کودکتان فرد خوبی یا عضوی مولد در جامعه خواهد بود. روان‌شناس یادشده تأکید می‌کند ویژگی‌های شخصیتی مثل مهربانی، همدلی، صداقت، و شنونده خوب‌بودن، در آزمون‌های هوش لحاظ نمی‌شوند، اما از بسیاری جهات مهم‌تر از ویژگی‌های شناختی هستند که سنجیده می‌شوند.

منبع