مضرات موبایل برای چشم کودکان؛ آنچه علم می‌گوید

یکی از پرتکرارترین پرسش‌هایی که والدین در دنیای امروز با آن مواجه هستند، این است که آیا استفاده از دستگاه‌های دیجیتال به بینایی فرزندانشان آسیب می‌رساند یا خیر. بر اساس اظهارات دکتر آدام پیفر، متخصص بینایی‌سنجی کودکان در دانشگاه هاسپیتالز آمریکا، پاسخ این پرسش ساده و قطعی نیست و مستلزم بررسی دقیق‌تری از ابعاد مختلف موضوع است.

کتاب مرتبط: تلفن همراه مزاحم! _ کتاب های جولیا، انتشارات نردبان

اگر دنبال راهی هستید که فرزندتان را از دنیای صفحه‌نمایش کمی فاصله بدهید و به جای آن، لحظاتی پر از آرامش و یادگیری برایش بسازید، از صفحه کتاب تربیت کودک بازدید کنید. مجموعه کتاب‌های تربیتی و پرورشی نردبان، با زبانی ساده و جذاب، همراه خوبی برای شما و فرزندتان در مسیر رشد سالم و دور از وابستگی به صفحه‌نمایش خواهند بود. برای آشنایی با این مجموعه و انتخاب کتاب مناسب سن فرزندتان، همین حالا به صفحه کتاب‌های تربیت کودک سر بزنید.

آیا گوشی به‌طور مستقیم به چشم آسیب می‌زند؟

تا کنون هیچ شواهد علمی معتبری وجود ندارد که ثابت کند نور آبی ساطع‌شده از صفحه‌نمایش دستگاه‌های دیجیتال، آسیب بیشتری نسبت به مطالعه یک کتاب چاپی به چشم وارد می‌کند. به بیان دیگر، دستگاه دیجیتال به‌خودی‌خود ساختار آناتومیک چشم را تخریب نمی‌کند. به همین دلیل، انجمن‌های معتبر بینایی‌سنجی و چشم‌پزشکی در آمریکا محدودیت مشخصی صرفاً بر مبنای ملاحظات سلامت چشم برای زمان استفاده از صفحه‌نمایش وضع نکرده‌اند. با این حال، آکادمی اطفال آمریکا توصیه‌هایی کلی در این خصوص ارائه داده است: خودداری از نمایش صفحه به کودکان زیر هجده ماه (به‌جز در تماس‌های تصویری)، محدود کردن زمان استفاده کودکان پیش‌دبستانی به حداکثر یک ساعت محتوای باکیفیت در روز، و تعیین مرزهای ثابت و منظم برای کودکان سن مدرسه. این توصیه‌ها بیش از آنکه ناشی از نگرانی درباره نور آبی باشند، به پیامدهای پیچیده‌تر و غیرمستقیم استفاده از صفحه‌نمایش مربوط می‌شوند.

مشکل اصلی: تأثیر بر رفتار بینایی و نزدیک‌بینی

به گفته دکتر پیفر، هر فعالیت نزدیک‌بین—از مطالعه کتاب و رنگ‌آمیزی گرفته تا استفاده از دستگاه دیجیتال—چشم را وادار می‌کند برای حفظ فوکوس، فعالیت بیشتری انجام دهد. محیطی که این فعالیت در آن رخ می‌دهد نیز اهمیت زیادی دارد؛ نشستن در اتاقی تاریک در حالی که صفحه‌نمایشی روشن مقابل چشم قرار دارد، چشم را به تطابق با این شرایط عادت می‌دهد و در طول زمان احتمال بروز نزدیک‌بینی (میوپی) را افزایش می‌دهد.

این مسئله به‌ویژه در کودکان می‌تواند زنجیره‌ای از عوارض را به دنبال داشته باشد. زمانی که روند نزدیک‌بینی آغاز شود، خطر پیشرفت آن به‌ویژه در سال‌های اولیه رشد، به‌صورت تصاعدی افزایش می‌یابد. در بازه سنی هشت تا دوازده سالگی، همزمان با تغییرات هورمونی و رشد سریع چشم، این اثر شدت بیشتری پیدا می‌کند.

پیامدهای نزدیک‌بینی دوران کودکی، محدود به همان دوران نمی‌شود. کودکانی که دچار میوپی می‌شوند، در بزرگسالی با خطر بالاتر پارگی و جدایی شبکیه، بروز زودهنگام آب‌مروارید و گلوکوم مواجه خواهند بود. پژوهش‌های اخیر همچنین نشان داده‌اند که کاهش بینایی در بزرگسالی می‌تواند خطر ابتلا به زوال عقل را نیز افزایش دهد.

عوارض استفاده زیاد از گوشی برای کودکان

فراتر از موضوع نزدیک‌بینی، استفاده مکرر و طولانی‌مدت از دستگاه‌های دیجیتال، پیامدهای گسترده‌تری نیز به همراه دارد. کیفیت پایین خواب ناشی از استفاده از صفحه‌نمایش در ساعات پایانی شب، مستقیماً بر تمرکز و وضوح ذهنی کودک اثر می‌گذارد. علاوه بر این، سبک زندگی کم‌تحرک ناشی از زمان طولانی صرف‌شده پای صفحه‌نمایش، در بروز چاقی کودکان نیز نقش دارد. فشار ناشی از کار نزدیک فشرده و بدون وقفه نیز می‌تواند انگیزه کودک را برای مشارکت در فعالیت‌های آموزشی لازم برای موفقیت تحصیلی کاهش دهد.

نکته دیگری که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، ارتباط استفاده از صفحه‌نمایش با کاهش تعداد پلک‌زدن است. هنگامی که کودکان به‌صورت غیرفعال مشغول اسکرول کردن یا بازی هستند، به‌طور طبیعی کمتر پلک می‌زنند که این امر به خشکی چشم و خستگی بینایی منجر می‌شود. در مقابل، فعالیت‌های تعاملی مانند تماس‌های تصویری که در آن‌ها گفت‌وگو صورت می‌گیرد، نرخ پلک‌زدن را افزایش می‌دهند و برای سلامت چشم مطلوب‌ترند.

آیا گوشی باعث انحراف چشم می‌شود؟

یکی از پرسش‌های رایج والدین این است که آیا استفاده زیاد از گوشی می‌تواند موجب انحراف چشم شود. باید توجه داشت که انحراف چشم (استرابیسم) و تنبلی چشم (آمبلیوپی) عمدتاً ریشه در عوامل رشدی و مادرزادی دارند و شواهد علمی مستقیمی که استفاده از گوشی را به‌عنوان عامل ایجادکننده انحراف چشم معرفی کند، در دسترس نیست. با این حال، فشار مداوم ناشی از کار نزدیک طولانی‌مدت می‌تواند به خستگی عضلات کنترل‌کننده حرکت چشم و بروز علائمی مانند تاری موقت دید یا ناراحتی چشم منجر شود. به همین دلیل، معاینات منظم بینایی برای شناسایی زودهنگام هرگونه اختلال در عملکرد چشم، از جمله خطاهای انکساری که زمینه‌ساز تنبلی چشم هستند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

فواید و مضرات موبایل برای کودکان

در کنار نگرانی‌های مطرح‌شده، باید در نظر داشت که دستگاه‌های دیجیتال صرفاً عامل آسیب‌رسان نیستند و در کنار فواید و مضرات موبایل برای کودکان، باید تصویری متعادل ارائه داد. از یک سو، استفاده هدفمند و کنترل‌شده از گوشی و تبلت می‌تواند به یادگیری، دسترسی به منابع آموزشی، ارتباط با خانواده و دوستان از طریق تماس تصویری، و توسعه برخی مهارت‌های شناختی کمک کند. از سوی دیگر، استفاده بی‌رویه و بدون نظارت، به‌ویژه در محیط‌های نامناسب مانند اتاق تاریک یا در ساعات نزدیک به خواب، می‌تواند زمینه‌ساز مشکلات بینایی، اختلال خواب، کاهش فعالیت بدنی و کاهش تمرکز شود. آنچه اهمیت دارد، نه حذف کامل صفحه‌نمایش، بلکه مدیریت آگاهانه نحوه، زمان و محیط استفاده از آن است.

راهکارهای عملی برای والدین

دکتر پیفر توصیه‌های ساده و کاربردی زیر را برای کاهش فشار چشمی ناشی از کار نزدیک ارائه می‌دهد:

قانون بیست-بیست-بیست
به ازای هر بیست دقیقه فعالیت نزدیک، چه در قالب استفاده از صفحه‌نمایش و چه مطالعه کتاب، لازم است یک وقفه ایجاد شود و چشم به مدت بیست ثانیه بر جسمی در فاصله شش متری متمرکز شود. این کار به عضلات فوکوس‌کننده چشم فرصت استراحت می‌دهد.

گذراندن زمان بیشتر در فضای باز
پژوهش‌ها نشان داده‌اند که افزودن حدود چهارده ساعت زمان حضور در فضای باز به برنامه هفتگی کودک، حتی در کودکانی که از نظر ژنتیکی مستعد نزدیک‌بینی هستند، می‌تواند آغاز این عارضه را به تأخیر بیندازد. نور طبیعی این پیام را به چشم منتقل می‌کند که دید در فواصل دور نیز اهمیت دارد.

اجتناب از استفاده در محیط‌های تاریک
بدترین حالت ممکن، استفاده از صفحه‌نمایش روشن در اتاقی تاریک است. توصیه می‌شود از نورپردازی مناسب در محیط استفاده شود و در صورت لزوم، از حالت شب یا تاریک دستگاه بهره گرفته شود. همچنین بهتر است تا یک ساعت پیش از خواب از صفحه‌نمایش استفاده نشود، چرا که نور آبی می‌تواند چرخه خواب را مختل کند.

ایجاد وقفه و توجه به پلک‌زدن
در فعالیت‌های غیرفعال مانند اسکرول کردن یا بازی، نرخ پلک‌زدن کاهش می‌یابد که به خشکی و خستگی چشم منجر می‌شود. از این رو، ایجاد وقفه‌های منظم در این نوع فعالیت‌ها ضروری است.

چرا غربالگری معمول بینایی کافی نیست؟

آزمایش‌های غربالگری بینایی که معمولاً در مدرسه یا در معاینات سالانه توسط پزشک اطفال انجام می‌شود، جایگزین معاینات جامع چشم‌پزشکی نیستند. آمارها نشان می‌دهند که حدود یک‌چهارم کودکان پیش‌دبستانی به عینک نیاز دارند، در حالی که حدود هفتاد و پنج درصد از کودکانی که در غربالگری بینایی مردود می‌شوند، هرگز به یک متخصص بینایی مراجعه نمی‌کنند. به گفته دکتر پیفر، غربالگری‌ها عمدتاً خطاهای انکساری را که زمینه‌ساز تنبلی چشم هستند شناسایی می‌کنند، اما جایگزین معاینه جامع توسط یک متخصص آموزش‌دیده نیستند.

بر اساس توصیه‌های رسمی، انجام معاینات جامع چشم در سنین دوازده تا هجده ماهگی، سه سالگی و پنج سالگی، و سپس به‌صورت سالانه در طول دوران دبستان ضروری است. این معاینات قادرند مشکلاتی را که غربالگری‌های معمول از آن‌ها غافل می‌مانند شناسایی کرده و کودکان در معرض خطر پیشرفت نزدیک‌بینی را به‌موقع تشخیص دهند.

جمع‌بندی

استفاده کودکان از موبایل و تبلت به‌خودی‌خود عامل مستقیم آسیب به چشم نیست، اما نحوه، زمان و محیط این استفاده می‌تواند زمینه‌ساز نزدیک‌بینی و مجموعه‌ای از عوارض مرتبط با آن شود. مدیریت آگاهانه زمان صفحه‌نمایش، رعایت اصولی مانند قانون بیست-بیست-بیست، تشویق کودکان به گذراندن زمان بیشتر در فضای باز، و انجام منظم معاینات جامع چشم‌پزشکی، از جمله راهکارهایی هستند که والدین می‌توانند برای حفظ سلامت بینایی فرزندان خود در دنیای دیجیتال امروز به کار گیرند.

منبع