بازی‌های مونته‌سوری در خانه؛ راهنمای عملی برای والدین

بازی مونته‌سوری یعنی کودک با وسایل واقعی، ساده و هم‌اندازه‌ی خودش، خود فعالیت را انتخاب کند و بدون دخالت بزرگ‌ترها آن را تا آخر انجام دهد. برای اجرای آن در خانه به اسباب‌بازی گران نیازی نیست؛ کافی است قفسه‌های کوتاه، چند سینی، کمی وسایل آشپزخانه و نظم داشته باشید.

مهم‌ترین فعالیت‌ها در کار با کودک کم‌سن‌وسال این‌هاست: ریختن و جابه‌جا کردن مایعات و اشیا، بستن و باز کردن دکمه و زیپ، تمیز کردن میز و بازی‌های حسی مثل جفت‌کردن بافت‌ها یا صداها. همه‌ی این‌ها با وسایل خانه انجام‌پذیرند و تمرکز، هماهنگی دست و چشم و استقلال کودک را قوی می‌کنند.

بزرگ‌ترین اشتباه والدین خریدن مجموعه‌های گران و دخالت مدام در بازی است. نقش شما آماده کردن محیط، نشان دادن یک‌بار نحوه‌ی کار و کنار رفتن است. اگر کودکتان آماده‌ی تمرین‌های ذهنی بیشتر است، مجموعه‌ی بازی فکری کودکان انتشارات نردبان گزینه‌های مناسبی دارد.

بازی مونته‌سوری چیست و چرا محبوب شد؟

روش مونته‌سوری از مدرسه‌ای در رم شروع شد. دائرةالمعارف بریتانیکا نوشته که ماریا مونته‌سوری، پزشک و مربی ایتالیایی، در سال ۱۹۰۷ اولین «خانه‌ی کودکان» را برای کودکان ۳ تا ۶ ساله‌ی محله‌ی فقیرنشین سان‌لورنزو در رم باز کرد.

در آن محیط، مونته‌سوری کودکان را به‌جای تماشاگر بودن، به کار و فعالیت واداشت، وسایلی طراحی کرد که کار مستقل را تشویق می‌کردند و به کودک اجازه داد با سرعت خودش پیش برود.

اصول اصلی این روش این‌هاست: کودکان یادگیرنده‌ی طبیعی‌اند، محیط باید آماده و مناسب اندازه‌ی آن‌ها باشد، وسایل باید با دقت انتخاب شوند و استقلال و فردیت هر کودک باید مورد احترام باشد. این نگاه در خانه هم قابل استفاده است؛ انجمن مونته‌سوری آمریکا می‌گوید این اصول در خانه همان‌طور که در کلاس جواب می‌دهند، در خانه هم می‌توانند رشد کنند.

محبوبیت این روش در این است که به والدین تصویر شفافی می‌دهد: کودک را به کارهای واقعی روزانه دعوت کنید تا هم مهارت یاد بگیرد هم اعتمادبه‌نفس پیدا کند.

تفاوت بازی مونته‌سوری با خرید اسباب‌بازی مونته‌سوری گران

بازار اسباب‌بازی «مونته‌سوری» را به محصولی لوکس تبدیل کرده، اما در اصل این روش بر فضای آماده و فعالیت است، نه بر برند وسایل. اسباب‌بازی چوبی گران تنها وقتی ارزش دارد که کودک واقعاً با آن کار کند.

منابع مونته‌سوری برای خانه همواره به وسایل واقعی تأکید می‌کنند؛ مثل جاروی کوچک، آب‌پاش و ابزار آشپزخانه‌ی هم‌اندازه‌ی کودک. یک منبع تخصصی هم توصیه می‌کند مواد باز و بازتر از نظر نتیجه را انتخاب کنید که خلاقیت را تشویق می‌کنند.

برای مثال، یک جعبه‌ی چوبی با درپوش لڧلا و چند دانه‌ی بزرگ، در کنار اسباب‌بازی‌های بزرگ یک سبد می‌تواند همان کاری را انجام دهد که یک مجموعه‌ی گران تجاری انجام می‌دهد.

چیدن محیط بازی مونته‌سوری در خانه

مؤسسه‌ی مونته‌سوری محیط آماده را پایه‌ی این روش می‌داند؛ محیطی که به کودک اجازه می‌دهد مستقل حرکت کند، بگردد و یاد بگیرد. نیازی به اتاق جداگانه نیست؛ یک گوشه‌ی منظم کافی است.

قفسه‌ی کوتاه و در دسترس

وسایل باید در ارتفاع چشم کودک باشند تا خودش بتواند بردارد و باز بگذارد. یک قفسه‌ی کوتاه یا حتی یک سبد روی زمین هم کار می‌کند.

تعداد کم و چرخش وسایل

روی قفسه فقط چند فعالیت بگذارید و هر چند هفته آن‌ها را عوض کنید. قفسه‌ی شلوغ کودک را سردرگم می‌کند و تمرکز را می‌گیرد.

هر فعالیت یک سینی و یک جا

هر فعالیت را روی یک سینی کوچک آماده کنید و جای ثابتی برایش داشته باشید. وقتی کودک تمام کرد، خودش آن را سر جایش بگذارد؛ این نظم هم خودش یک تمرین است.

وسایل واقعی و کوچک‌شده

به‌جای وسایل پلاستیکی اسباب‌بازی، از وسایل واقعی استفاده کنید؛ مثل یک شیرباری کوچک شیشه‌ای یا پلاستیکی محکم، یک جاروی دستی کوچک یا یک آب‌پاش با دسته‌ی کوتاه.

فعالیت مونته‌سوری در خانه؛ ریختن، جابه‌جا کردن و بستن

فعالیت‌های «زندگی روزمره» قلب مونته‌سوری در خانه هستند. منابع معرفی این روش، لباس پوشیدن، آماده کردن غذا و تمیزکاری را نمونه می‌آورند و به والدین توصیه می‌کنند کارهای مناسب سن را به کودک بسپارند.

این کارها کوچک به نظر می‌رسند، اما هماهنگی دست و چشم، تمرکز و ترتیب مراحل کار را آموزش می‌دهند. درباره‌ی مهارت‌های دستی، مقاله‌ی مهارت دست‌ورزی کودکان را بخوانید.

ریختن و جابه‌جا کردن

برای کودک کم‌سن‌تر، از ریختن مواد خشک مثل برنج شروع کنید و بعد به ریختن آب برسید. کوزه را در سینی، کنار یک اسفنج بگذارید تا اگر چیزی در رفت، خودش تمیز کند.

اولین بار یک‌بار خودتان آهسته انجام دهید و بعد بگذارید خودش امتحان کند.

بستن دکمه و زیپ

یک تکه پارچه‌ی ضخیم با چند دکمه‌ی بزرگ یا یک زیپ درشت، تمرین خوبی برای لباس پوشیدن است. برای کودک ۲ ساله، از دکمه‌های بزرگ شروع کنید و روی یک قاب یا لباس متروک تمرین کنید تا به لباس واقعیش برسد. مقاله‌ی آموزش خودمراقبتی کودکان درباره‌ی جزئیات بیشتری دارد.

انتشارات نردبان در کنار این فعالیت‌ها، کتاب‌هایی برای آموزش مهارت‌های زندگی خردسالان دارد؛ مثل مجموعه‌ی «ریحانه و پیشی کوچولو» که می‌تواند مكمل این تمرین‌ها باشد.

تمیز کردن و تا کردن

یک اسفنج میز و یک آب‌پاش کوچک در اختیار کودک بگذارید. تمیز کردن میز یا تا کردن یک دستمال نرم، هم‌زمان مسئولیت و ترتیب مراحل کار را آموزش می‌دهد.

بازی‌های حسی و شناخت اشیا به سبک مونته‌سوری

بخش حسی مونته‌سوری حواس کودک را با جفت‌کردن و دسته‌بندی اشیا تمرین می‌دهد. با وسایل خانه هم می‌توان همین کار را کرد.

جفت‌کردن بافت‌ها

از هر بافت دو تکه‌ی هم‌اندازه ببرید؛ مثل پرند، مخمل، پنبه و تور نرم. کودک با چشم‌های بسته هر جفت را با لمس پیدا می‌کند.

کوزه‌های صدا

دو تا دو قوطی محکم را با برنج، عدس یا نخود پر کنید و درشان را محکم ببندید. کودک با تکان دادن، قوطی‌هایی را که صدای یکسان دارند جفت می‌کند.

کیسه‌ی رازآلود

چند شیء آشنا مثل قاشق، توپ نرم و بلوک چوبی را در یک کیسه‌ی پارچه‌ای بگذارید و از کودک بخواهید بدون نگاه دست‌ش را داخل ببرد و با لمس، نام شیء را حدس بزند.

وسایل باید از نظر ایمنی برای سن کودک مناسب باشند؛ برای کودکان کم‌تر از سه سال اشیای ریز مانند دانه و دکمه‌ی کوچک خطر خفگی دارند و باید همیشه زیر نظر شما باشند.

اشتباهات رایج والدین در اجرای روش مونته‌سوری

چیدن وسایل زیاد و شلوغ

قفسه‌های پر از وسایل نمایشی، کودک را دچار سردرگمی می‌کنند. با چند فعالیت نظم‌دار شروع کنید.

اصلاح مدام کودک

وقتی کودک آب می‌ریزد یا دکمه را اشتباه می‌بندد، بهتر است زود دخالت نکنید. بگذارید خودش به اشتباه پی ببرد و دوباره امتحان کند.

انتظار نتیجه‌ی سریع و مقایسه

هر کودک با سرعت خودش پیش می‌رود. مقایسه‌ی کودکتان با تصاویری که در شبکه‌های اجتماعی می‌بینید، مسیر را خراب می‌کند.

تشویق بیرونی به‌جای انگیزه‌ی درونی

انجمن مونته‌سوری آمریکا توصیه می‌کند به جای پاداش‌های بیرونی، بر انگیزه‌ی درونی تمرکز کنید و به تلاش کودک بها بدهید، نه فقط به نتیجه. به‌جای «آفرین! چقدر تمیز شد»، بگویید «دیدم چقدر تمرکز کردی».

نادیده گرفتن نظم و زمان‌بندی

کودک به زمان بدون وقفه نیاز دارد. وقتی در حال کار است، سریع قطعش نکنید و شروع بازی را به زمانی موکول کنید که عجله ندارید.

سؤالات متداول درباره بازی مونته‌سوری در خانه

از چه سنی می‌توان شروع کرد؟

از نوزادی می‌توان محیط را آماده کرد، اما فعالیت‌های مستقل معمولاً از حدود یک سالگی شروع می‌شوند.

آیا حتماً باید وسایل مخصوص بخریم؟

خیر. بیشتر فعالیت‌های مونته‌سوری در خانه با ظرف، قاشق، پارچه و مواد خشک انجام‌پذیرند.

آیا این روش برای همه‌ی کودکان مناسب است؟

کودکان متفاوتند. بعضی با ساختار مشخص‌تر یا همراهی بیشتر بهتر پیش می‌روند، پس بهتر است با دیدن واکنش کودک تصمیم بگیرید.