چرا کودکان گاز میگیرند؟

چرا کودکان گاز میگیرند؟

بچه‌ها معمولاً از سر بدجنسی گاز نمی‌گیرند؛ گاز گرفتن، زبان بدنی است که کودک وقتی هنوز کلمات کافی برای بیان کاوشگری‌اش، ناکامی‌اش یا استرسش ندارد، به آن پناه می‌برد.
یک روز، وسط بازی آرام کودکتان با یک بچه‌ی دیگر، ناگهان صدای گریه بلند می‌شود و شما با دیدن جای دندان روی دست کوچولوی طرف مقابل، جا می‌خورید.
اولین سؤالی که به ذهن هر پدر و مادری می‌رسد این است که آخر چرا؟ چرا بچه‌ی من گاز گرفت؟

خبر خوب این است که این رفتار، هرچقدر هم آزاردهنده و گاهی خجالت‌آور به نظر برسد، یکی از رایج‌ترین اتفاقات دوران کودکی است و تقریباً هر پدر و مادری در یک مقطع با آن روبه‌رو می‌شود.
در ادامه با هم می‌بینیم که دقیقاً چه چیزهایی پشت این رفتار است، و از همه مهم‌تر، در همان لحظه و برای پیشگیری از تکرارش، چه کاری از دستمان برمی‌آید.

اگر به دنبال کتاب‌هایی مناسب برای رشد، یادگیری و پرورش بهتر فرزندتان هستید، پیشنهاد می‌کنیم نگاهی به مجموعه کتاب تربیت کودک بیندازید. در این صفحه، مجموعه‌ای از کتاب‌های تربیتی و پرورشی نردبان گردآوری شده که با زبان ساده و متناسب با دنیای کودکان، موضوعات مختلفی را برای والدین و کودکان پوشش می‌دهند. اگر می‌خواهید کتابی متناسب با سن و نیاز فرزندتان انتخاب کنید، می‌توانید مجموعه کتاب‌های تربیت کودک را ببینید و گزینه مناسب را پیدا کنید.

دلایل اصلی گاز گرفتن در کودکان چیست؟

اگر بخواهیم دقیق‌تر نگاه کنیم، گاز گرفتن معمولاً یک ریشه‌ی واحد ندارد، بلکه می‌تواند از چند مسیر متفاوت سر بزند. شناخت این دلایل، اولین قدم برای این است که بدانیم دقیقاً باید چطور واکنش نشان دهیم.

کاوشگری و شناخت دنیا از راه دهان

نوزادان و کودکان خردسال، دنیای اطرافشان را خیلی بیشتر از راه دهانشان کشف می‌کنند تا هر حس دیگری. همین است که می‌بینیم هر چیزی دم دستشان می‌رسد را می‌گذارند دهانشان؛ این کار به آن‌ها کمک می‌کند بفهمند یک شیء چه شکلی، چه بافتی و چه مزه‌ای دارد. در همین مسیر کاوشگری، خیلی از گازها کاملاً اتفاقی رخ می‌دهند؛ کودک وقتی سینه‌ی مادر، دست یک مراقب یا حتی یک اسباب‌بازی را در دهانش می‌گذارد، ممکن است ناخواسته فشار دندان‌هایش هم اضافه شود.

جالب است بدانیم که گاهی این رفتار برای کودک شبیه یک بازی می‌شود، مخصوصاً وقتی می‌بیند که با این کار واکنش بزرگی از اطرافیانش می‌گیرد. به همین دلیل بهتر است هیچ‌وقت به این رفتار با خنده یا شوخی واکنش نشان ندهیم، چون همین واکنش هیجانی می‌تواند کودک را تشویق کند که دوباره همان کار را تکرار کند. در عوض، بهترین کار این است که با آرامش و قاطعیت بگوییم «نه! گاز گرفتن درد داره» و بلافاصله کودک را از چیزی که گاز می‌گیرد دور کنیم.

اگر کودک در حال دندان درآوردن هم باشد، لثه‌هایش معمولاً حسابی درد می‌کند و به همین خاطر تمایل شدیدی به گاز گرفتن هر چیزی پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، بهتر است چیزهایی مثل حلقه‌های دندان‌درآوردن در دسترسش بگذاریم تا این نیاز طبیعی را به شکل امنی برطرف کند.

ناکامی و ناتوانی در کنترل احساسات

یکی از رایج‌ترین دلایل گاز گرفتن، ناکامی است؛ یعنی زمانی که کودک در موقعیتی قرار می‌گیرد که از پس آن برنمی‌آید. کودکان زیر سه سال معمولاً هنوز آمادگی لازم برای بازی مشارکتی و منصفانه با بچه‌های دیگر را ندارند و وقتی یک بچه‌ی دیگر اسباب‌بازی‌شان را می‌گیرد، ممکن است به جای حرف زدن، با زدن یا گاز گرفتن واکنش نشان دهند. دلیلش این است که آن‌ها هنوز یاد نگرفته‌اند چطور تکانه‌های خودشان را کنترل کنند یا از راه دیگری با ناکامی کنار بیایند.

باید بپذیریم که کنترل احساسات، مهارتی است که زمان زیادی طول می‌کشد تا در کودک شکل بگیرد و برای بسیاری از بچه‌ها، احساسات آن‌قدر قوی و غیرقابل مهار هستند که کنترلشان اصلاً آسان نیست. در چنین موقعیت‌هایی، نظارت نزدیک روی بازی‌های گروهی، کوتاه نگه داشتن مدت بازی با گروه‌های کوچک، و دخالت به‌موقع وقتی می‌بینیم دو بچه به دنبال یک اسباب‌بازی هستند، می‌تواند خیلی از این تنش‌ها را پیش از رسیدن به گاز گرفتن، خنثی کند. گاهی هم بهتر است به‌جای توضیح دادن دلایل و منطق بزرگسالانه، کودک را آرام از موقعیت دور کنیم و حس او را به رسمیت بشناسیم، برای مثال بگوییم «می‌دونم عصبانی هستی چون... عصبانی بودن اشکالی نداره، اما گاز گرفتن نه. بیا کمکت کنم، می‌تونیم نوبتی بازی کنیم!»

مهم است بدانیم که تنبیه کردن یا محبت را از کودک دریغ کردن، هیچ‌وقت به او کمک نمی‌کند خودکنترلی یاد بگیرد و فقط ممکن است رابطه‌ی شما با او را آسیب بزند.

کوچک‌ترین بودن در جمع خواهر و برادرها

نکته‌ای که خیلی وقت‌ها نادیده گرفته می‌شود این است که بعضی وقت‌ها این کوچک‌ترین بچه‌ی خانواده است که بیشتر از بقیه گاز می‌گیرد. بچه‌های بزرگ‌تر معمولاً قوی‌تر هستند، بهتر حرف می‌زنند و راحت‌تر می‌توانند به خواسته‌شان برسند، و در بازی گروهی، کودک کوچک‌تر ممکن است گاز گرفتن را راهی برای احساس برابری با آن‌ها ببیند.

در این شرایط کمک می‌کند که به بچه‌های بزرگ‌تر توضیح دهیم خواهر یا برادر کوچک‌شان چه حسی ممکن است داشته باشد و از آن‌ها بخواهیم کمک کنند تا او هم احساس برابری کند و نیازهای هر دو طرف در نظر گرفته شود. گاهی هم بهتر است فضای بازی جداگانه‌ای متناسب با علاقه‌ی هر کدام از بچه‌ها فراهم کنیم. وقتی کودکی قبلاً گاز گرفته، باید احساسش را تأیید کنیم، مثلاً بگوییم درک می‌کنیم که عصبانی یا ناکام بوده، اما در عین حال روشن کنیم که گاز گرفتن درد دارد و درست نیست، و راه‌های دیگری مثل خواستن کمک از یک بزرگ‌تر یا گرفتن یک وقفه‌ی آرام را به او نشان دهیم.

استرس و فشار روانی

خیلی وقت‌ها گاز گرفتن، در واقع نشانه‌ی یک فشار روانی پنهان است. کودک ممکن است به‌شدت ناراحت یا عصبانی باشد و چون هنوز نمی‌داند دقیقاً چه احساسی دارد، فقط عمل می‌کند؛ یعنی بدون فکر کردن، مستقیم می‌رود سراغ گاز گرفتن.

اینجاست که سعی کردن برای پیدا کردن منبع استرس اهمیت پیدا می‌کند، حتی اگر همیشه نتوانیم آن منبع را کاملاً حذف کنیم. گاهی می‌شود از پیش برنامه‌ریزی کرد تا موقعیت‌هایی که معمولاً به گاز گرفتن ختم می‌شوند، مثل گرسنگی، خستگی، کسالت، تحریک بیش از حد یا نداشتن هیچ کنترلی روی محیط اطراف، پیش نیایند. دادن محبت و عشق به شکل مداوم، به کودک کمک می‌کند احساس امنیت بیشتری داشته باشد و این حس امنیت، خودش یکی از قوی‌ترین سپرها در برابر رفتارهای پرخاشگرانه است.

کاهش تنش انباشته‌شده در بدن کودک هم می‌تواند مؤثر باشد؛ برای مثال اجازه دادن به یک گریه‌ی خوب وقتی لازم است، پیدا کردن راه‌هایی برای خنداندن یا حرکت دادن او، و فراهم کردن فعالیت‌های آرامش‌بخش. داشتن روتین‌های ثابت روزانه هم به آرامش کلی کودک کمک زیادی می‌کند. توجه کردن به اینکه دقیقاً چه اتفاقی درست قبل از گاز گرفتن می‌افتد هم راهگشا است؛ اگر کودک وقتی بچه‌ی دیگری خیلی نزدیکش می‌شود یا اسباب‌بازی‌اش را می‌گیرد گاز می‌گیرد، می‌شود به او کمک کرد فضای خودش را حفظ کند، مثلاً اگر کلمات کافی دارد یادش بدهیم دستش را دراز کند و بگوید «لطفاً برو کنار».

از سایر مراقبان و اعضای خانواده هم می‌شود خواست که در جلوگیری از گاز گرفتن کودک همراهی کنند، با جمله‌های قاطع اما بدون عصبانیت مثل «نه، گاز نمی‌گیریم، گاز گرفتن درد داره». آموزش دادن راه‌های دیگر برای بیان احساسات، مثل بازی و قصه‌گفتن، و تشویق رفتار مثبت وقتی کودک به‌جای گاز گرفتن از کلماتش استفاده می‌کند، تأثیر بلندمدت خیلی خوبی دارد. گذراندن وقت با کیفیت و پر از بازی و خنده با کودک هم پیوند شما را با او قوی‌تر می‌کند و او را کمتر به سمت گاز گرفتن برای جلب توجه سوق می‌دهد.

یک نکته‌ی خیلی مهم را هم هیچ‌وقت فراموش نکنیم؛ هیچ‌وقت کودک را گاز نگیریم تا بفهمد چه دردی دارد. این کار فقط او را می‌ترساند و دقیقاً همان چیزی را که نمی‌خواهیم یاد بگیرد، به او آموزش می‌دهد.

هیجان‌زدگی و بازی بیش از حد

بعضی از کودکان وقتی حسابی هیجان‌زده یا سرگرم بازی می‌شوند، به‌طور تکانشی گاز می‌گیرند. این نوع گاز گرفتن معمولاً هیچ قصد بدی پشتش نیست و بیشتر ناشی از این است که کودک هنوز نتوانسته خودکنترلی کافی برای مدیریت هیجانات مثبت شدیدش پیدا کند.

جلب توجه

بعضی کودک‌ها که تشنه‌ی توجه بزرگسالان هستند، ممکن است گاز گرفتن را راهی برای گرفتن این توجه انتخاب کنند، حتی اگر این توجه منفی باشد. برای این دسته از کودکان، مهم نیست که واکنش شما خوشایند باشد یا نه؛ همین که یک واکنش بزرگ از شما بگیرند برایشان کافی است.

چطور در لحظه گاز گرفتن واکنش نشان دهیم؟

حالا که با ریشه‌های این رفتار آشنا شدیم، وقتش رسیده که ببینیم دقیقاً همان لحظه‌ای که گاز گرفتن اتفاق می‌افتد، چه باید کرد.

قدم اول: آرام اما قاطع بمانید

آرام بمانید، از یک لحن پایین‌تر استفاده کنید و با قاطعیت بگویید «آخ!» یا «گاز نگیر!» جمله را کوتاه نگه دارید و از داد زدن خودداری کنید، چون داد زدن معمولاً کودک را بیشتر می‌ترساند تا اینکه به او چیزی یاد بدهد.

قدم دوم: به کودکی که گاز خورده توجه کنید

کودکی که گاز خورده را دلداری دهید و بگذارید کودکی که گاز گرفته هم این دلداری دادن را ببیند. اگر خودتان گاز خورده‌اید، بهتر است کودک را روی زمین بگذارید یا فاصله‌ای بین خودتان ایجاد کنید، اما همچنان چند دقیقه در دید او بمانید؛ یک قاعده‌ی ساده این است که به ازای هر سال سن کودک، حدود یک دقیقه فاصله نگه دارید؛ مثلاً برای یک کودک سه‌ونیم ساله، حدود سه دقیقه فاصله کافی است.

قدم سوم: به کودکی که گاز گرفته هم کمک کنید

اگر لازم بود، کودکی که گاز گرفته را هم دلداری دهید، چون ممکن است او هم متوجه نباشد که گاز گرفتن چقدر درد دارد و نیاز داشته باشد مطمئن شود که هنوز دوستش دارید. با این حال، مراقب باشید که زیاده‌روی نکنید و کاری نکنید که او احساس کند با این رفتار توجه ویژه‌ای گرفته. یک کودک بزرگ‌تر را می‌شود کمک کرد که عذرخواهی کند، چه با کلمات اگر می‌تواند، چه با یک بغل یا لمس دست ساده.

نکته مهم درباره جلب توجه

اگر گاز گرفتن کودک برای جلب توجه بوده، مراقب باشیم که با دادن توجه زیاد، این رفتار را تقویت نکنیم. در این حالت، بعد از انجام دو قدم اول، بهتر است برای مدت کوتاهی به کودکی که گاز گرفته کمتر توجه نشان دهیم تا او یاد بگیرد این راه، راه درستی برای گرفتن توجه نیست.

با کودکی که گاز گرفته شده چه کنیم؟

طبیعی است که وقتی کودکتان گاز گرفته می‌شود، یک واکنش هیجانی قوی در شما هم شکل بگیرد. مهم است که او را دلداری دهیم، اما زیاده‌روی هم نکنیم و تلاش کنیم هرچه سریع‌تر او را به بازی برگردانیم. اگر کودک به‌قدر کافی بزرگ باشد، می‌شود به او کمک کرد راه‌هایی برای محافظت از خودش پیدا کند بدون اینکه به کودک دیگر آسیبی برساند؛ اما اگر هنوز کوچک‌تر از آن است که بتواند از خودش محافظت کند، وظیفه‌ی ماست که مطمئن شویم در امنیت است.

خیلی از والدین نگران این هستند که گاز گرفتن ممکن است باعث انتقال یک بیماری شود. خوشبختانه در اغلب موارد، حتی اگر گاز گرفتن یک کبودی به‌جا بگذارد، پوست معمولاً پاره نمی‌شود و در نتیجه احتمال ورود ویروس یا باکتری به بدن کودک بسیار پایین است.

اگر کودکی در مهدکودک گاز گرفته شود، والدین ناراحت او معمولاً انتظار دارند کودکی که گاز گرفته از مهد اخراج شود. هرچند این خواسته کاملاً قابل درک است، اما در بلندمدت کمک بیشتری می‌کند اگر مرکز نگهداری، حمایت مشخصی برای کودکی که گاز گرفته فراهم کند و همزمان مطمئن شود بچه‌های دیگر هم در امنیت هستند.

فارغ از اینکه دلیل گاز گرفتن چه بوده، بهترین کار این است که سریع و قاطع اما بدون عصبانیت یا واکنش افراطی پاسخ دهیم. کودک را از موقعیت دور کنیم، و اگر ناراحت یا آشفته است، پیش از اینکه سراغ آموزش راه‌های دیگر بیان احساسات برویم، اول کمکش کنیم آرام شود.

یک نکته‌ی شخصی که تجربه‌اش ثابت کرده این است که مراقبت از خودمان هم به همان اندازه اهمیت دارد. اگر خودتان گاز خورده‌اید، حس خودتان را هم به رسمیت بشناسید و راهی برای آرام کردن خودتان پیدا کنید. و اگر کودکتان گاز می‌گیرد، بدانید که این رفتار خیلی رایج است و شما تنها نیستید؛ صحبت کردن با سایر والدین می‌تواند خیلی کمک‌کننده باشد.

چطور از گاز گرفتن کودکان پیشگیری کنیم؟

پیشگیری همیشه بهتر از درمان است، و در مورد گاز گرفتن هم همین قاعده کاملاً صدق می‌کند.

جایگزین‌های امن برای گاز زدن

اگر می‌دانید کودکتان گرایش به گاز گرفتن دارد، یا نشانه‌های دندان درآوردن و گذاشتن هر چیزی در دهانش را می‌بینید، بهتر است از همان اول اشیای جایگزین مناسبی در اختیارش بگذارید. یک دستمال نخی تمیز و تاشده، یا اسباب‌بازی‌های مخصوص دندان درآوردن که از جنس سیلیکون و دارای بافت هستند، انتخاب‌های خیلی خوبی محسوب می‌شوند.

اگر کودک بالای شش ماه سن دارد، می‌شود تکه‌های خیارِ سرد یا هندوانه به او داد، چون سرمای آن‌ها به تسکین درد لثه کمک می‌کند. برای کودکان بالای یک سال، می‌شود از وسایل مخصوص جویدن که برای ایمنی از هر بندی یا زنجیری جدا شده‌اند استفاده کرد. اگر کودک در دوران دندان درآوردن است، پودرها، ژل‌ها یا مایعات مخصوص تسکین درد دندان هم می‌توانند کمک‌کننده باشند، هرچند بهتر است پیش از استفاده از آن‌ها با داروخانه یا پزشک مشورت کنید.

نکات ایمنی که نباید فراموش کرد

همیشه اسباب‌بازی‌ها را مرتب چک کنید تا مطمئن شوید هیچ قطعه‌ی شل یا شکسته‌ای وجود ندارد که هنگام جویدن جدا شود. مطمئن شوید اسباب‌بازی‌ها متناسب با سن کودک هستند. اگر کودکتان به‌طور مکرر گاز می‌گیرد، بازی او را از نزدیک زیر نظر داشته باشید تا بتوانید به‌موقع واکنش نشان دهید و این رفتار را هرچه سریع‌تر اصلاح کنید.

گاز گرفتن کودکان چه زمانی نگران‌کننده می‌شود؟

خبر خوب این است که در اکثریت قریب‌به‌اتفاق موارد، گاز گرفتن فقط یک مرحله‌ی موقتی از رشد است که با یاد گرفتن زبان، خودکنترلی و مهارت‌های حل مسئله، به‌تدریج کنار گذاشته می‌شود. با این حال، بعضی وقت‌ها این رفتار به کمک بیشتری نیاز دارد.

اگر نگران یک زخم ناشی از گاز گرفتن هستید، اگر این رفتار به یک عادت سخت‌شکن تبدیل شده یا بعد از سه تا چهار سالگی همچنان ادامه دارد، یا اگر برای مدیریت این رفتار به حمایت بیشتری نیاز دارید، بهتر است با پزشک خانواده یا مرکز بهداشت کودک منطقه‌تان صحبت کنید. همچنین اگر کودکی بالای چهار سال به‌طور مرتب دیگران را گاز می‌گیرد، یا اگر احساس می‌کنید راهکارهای معمول جواب نمی‌دهند، یا این رفتار با نشانه‌های نگران‌کننده‌ی دیگری همراه شده، بهتر است این موضوع را با یک متخصص در میان بگذارید.

در نهایت، بیشتر پدر و مادرها در یک نقطه از مسیر رشد فرزندشان، با این چالش روبه‌رو می‌شوند و این کاملاً طبیعی است. با صبر، آرامش و همراهی مداوم، کودک به‌تدریج یاد می‌گیرد که به‌جای دندان‌هایش، از کلمات و راه‌های دیگر برای بیان احساساتش استفاده کند.

منبع 1

منبع 2