آموزش خودتنظیمی کودک
تاریخ انتشار 1405/04/09
32 بازدید
مدت زمان مطالعه 4 دقیقه
خودتنظیمی کودک یعنی چه و چرا بعضی بچهها راحتتر از بقیه احساساتشان را کنترل میکنند؟ راستش، خودتنظیمی یک مهارت اکتسابی است؛ یعنی بچهها با آن به دنیا نمیآیند، بلکه کمک ما را نیاز دارند تا کمکم یاد بگیرند چطور با احساسات بزرگشان کنار بیایند. در این مقاله قرار است با هم ببینیم خودتنظیمی دقیقاً چیست، چطور میتوانیم به کودکمان کمک کنیم این مهارت را یاد بگیرد، و در هر سنی چه انتظاری از او داشته باشیم.
کتابهای مرتبط با خودتنظیمی کودک
اگر دوست دارید بیشتر در این زمینه بخوانید و با کودکتان کار کنید، این کتابها میتوانند همراه خوبی برایتان باشند:
مجموعه کتابهای «احساسات خرگوشی» - مناسب شناخت احساسات در کودکان 3 سال به بالا
بستهی کتابهای «احساسات دایناسوری» - مناسب شناخت احساسات در کودکان 5 سال به بالا
اگر مایل به خرید کتاب کودک هستید، کلیک کنید.
خودتنظیمی کودک یعنی چه؟
بیایید با یک مثال ساده شروع کنیم. فرض کنید کودک شما دارد با خواهر یا برادرش اسباببازی بازی میکند و ناگهان اسباببازی از دستش گرفته میشود. اگر بتواند بهجای گریه یا پرخاشگری، چند نفس عمیق بکشد و راه حل دیگری پیدا کند، یعنی مهارت خودتنظیمی خوبی دارد. خودتنظیمی یعنی توانایی مدیریت احساسات و رفتار در موقعیتهای مختلف. این مهارت به کودک کمک میکند در لحظات هیجانی، واکنش آنی نشان ندهد و بتواند فکر کند و بعد عمل کند.
یک متخصص حوزه روانشناسی کودک خودتنظیمی را اینطور تعریف کرده: «مدیریت احساسات بزرگمان بهگونهای که بتوانیم آنها را بدون غرقشدن یا رفتاری که به خود یا دیگران آسیب بزند، تجربه کنیم». پس خودتنظیمی به معنای سرکوب احساسات نیست؛ یعنی اجازه دهیم احساسات بیایند و بروند، بدون اینکه کنترلِ رفتارمان را از دست بدهیم.
چرا برخی کودکان در خودتنظیمی مشکل دارند؟
شاید برایتان پیش آمده که از کودکتان پرسیده باشید «چرا این کار رو کردی؟» و او پاسخ داده «نمیدونم!» راستش، این پاسخ خیلی هم صادقانه است. متخصصان میگویند کودکان کارها را «بدون فکر کردن» انجام میدهند چون ناحیهای از مغز که مسئول کنترل تکانه و برنامهریزی است - قشر پیشپیشانی - تا سالها بعد کامل نمیشود.
علاوه بر رشد ناقص مغز، چند عامل دیگر هم در این موضوع نقش دارند:
• خستگی و استرس: کودکِ کمخواب یا مضطرب، ظرفیت کمتری برای کنترل خودش دارد. • محیط تحریککننده: شلوغی، سر و صدا یا تغییرات ناگهانی میتوانند سیستم تنظیم هیجانی کودک را مختل کنند. • الگوی والدین: اگر خودمان در مواجهه با استرس واکنشهای تند نشان دهیم، کودک این رفتار را یاد میگیرد.
پژوهشها نشان میدهند کودکانی که سطح خودتنظیمی بالاتری دارند، مهارتهای هیجانی مثبتتری از خود نشان میدهند و والدینشان استرس کمتری را تجربه میکنند. پس سرمایهگذاری روی این مهارت، هم به نفع کودک است و هم به نفع شما.
همتنظیمی؛ قدم اول قبل از خودتنظیمی
اینجا یک نکته مهم وجود دارد: قبل از اینکه کودک بتواند خودش را تنظیم کند، به «همتنظیمی» نیاز دارد. همتنظیمی یعنی وقتی کودک در پریشانی است، شما بهعنوان والد کنارش مینشینید و به او کمک میکنید آرام شود. نوزادان و کودکان نوپا هنوز ساختار مغزی لازم برای تنظیم هیجانات خود را ندارند و بارها و بارها به یک بزرگسال نیاز دارند تا آنها را آرام کند؛ بهمرور و با این حمایتها، کودکان یاد میگیرند خودشان را آرام کنند.
تحقیقات نشان میدهد تعاملات مراقب - کودک در فرایند همتنظیمی، بر رشد خودتنظیمی کودک تأثیر مستقیم دارد. اما نکتهی کلیدی اینجاست: لحن شما در این تعاملات تعیینکننده است. اگر لحن شما مثبت یا خنثی باشد، نتیجه برای کودک سازگارانه خواهد بود؛ اگر لحن شما منفی باشد، نتیجه میتواند ناسازگارانه باشد.
یعنی وقتی کودکتان قشقرق بهپا میکند، اگر شما عصبانی شوید و فریاد بزنید، نهتنها کمکی نکردهاید، بلکه احتمالاً اوضاع را بدتر هم کردهاید. بخش دشوار ماجرا این است که خودِ شما باید اول احساساتتان را بشناسید و بتوانید در آن لحظه دشوار، خودتان را تنظیم کنید تا بتوانید به کودک کمک کنید. میدانیم که این کار در عمل خیلی سخت است؛ اما شدنی است.
کتاب «نینجا احساساتش را کنترل میکند» - انتشارات فنی ایران (نردبان)
خودتنظیمی در سنین مختلف؛ چه انتظاری داشته باشیم؟
یکی از رایجترین اشتباهات والدین، انتظار بیش از حد از کودکان در سنین پایین است. توانایی خودکنترلی تقریباً از ۳/۵ تا ۴ سالگی شروع به رشد میکند و سالها طول میکشد تا به ثبات برسد. پس اگر کودک دو سالهتان هر بار که چیزی را نمیگیرد به زمین میریزد، این نشانهی مشکل نیست؛ نشانهی طبیعی بودن رشد اوست.
جدول راهنمای رفتار در سنین مختلف
| رده سنی | نوع رفتار کودک | لحن مناسب والدین | نوع پیامد منطقی |
| ۱ تا 3 سال | گریه، پرتاب اشیاء، کجخلقی بدون دلیل مشخص | آرام، کوتاه و همراه با حرکت فیزیکی (مثلاً گرفتن دست) | تغییر مسیر توجه؛ مثلاً بردن کودک به سمت اسباببازی دیگر |
| ۳ تا ۴ سال | لجبازی، گریههای طولانی، امتناع از همکاری | قاطع اما مهربان؛ تأیید احساسات («میدونم ناراحتی») | توقف موقت فعالیت؛ مثلاً «فعلاً بازی رو تمام میکنیم» |
| 4 تا ۶ سال | بحث کردن، بهانهگیری، واکنشهای هیجانی شدید | گفتوگویی و مشارکتی؛ پرسیدن نظر کودک | از دست دادن امتیاز برای مدت محدود؛ مثلاً «امروز وقت تلویزیون کمتر میشه» |
۷ راهکار عملی برای تقویت خودتنظیمی کودک
• احساسات کودک را تأیید کنید. بهجای گفتن «گریه نکن» یا «عصبی نباش»، بگویید «میدونم که خیلی ناراحتی. راستش حق داری عصبانی باشی». تأیید احساسات، قدم اول برای مدیریت آنهاست.
• خودتان الگوی آرامش باشید. کودکان بیش از هرچیزی از رفتار ما یاد میگیرند. اگر شما در مواجهه با استرس، نفس عمیق بکشید و آرام صحبت کنید، کودک این رفتار را در خودش نهادینه میکند.
• به کودک «وقفه» یا «تنفس» را آموزش دهید. به او یاد بدهید وقتی عصبانی میشود، میتواند چند ثانیه نفس عمیق بکشد یا به گوشهای آرام برود و کمی به خودش فرصت بدهد.
• از کلمات بهتنهایی استفاده نکنید؛ حرکت را هم اضافه کنید. برای کودکان نوپا، کلمات بهتنهایی کافی نیستند. مثلاً وقتی میگویید «نه»، همزمان با حرکت دست «بس» را نشان دهید.
• بهجای ممنوعکردن، جایگزین ارائه دهید. اگر کودک میخواهد لیوان آب را روی زمین خالی کند، بهجای «نه!» بگویید «آب رو توی دستشویی میتونی بریزی».
• قوانین را ثابت نگه دارید. اگر یک شب با قشقرق کودک موافقت میکنید و شب دیگر نه، کودک سردرگم میشود و نمیداند کدام رفتار درست است.
• از بازی و داستان کمک بگیرید. بازیهایی که در آنها کودک باید نوبت را رعایت کند یا احساسات مختلف را نامببرد، تأثیر شگفتانگیزی در تقویت خودتنظیمی دارند.
آیا خودتنظیمی یعنی اطاعت؟
خودتنظیمی را با اطاعت اشتباه نگیرید. اطاعت یعنی کودک کاری را که به او گفتهشده انجام میدهد؛ اما خودتنظیمی یعنی کودک درون خودش ظرفیت تصمیمگیری درست را ساخته است. کودکی که از ترس تنبیه کاری را انجام میدهد، خودتنظیمی یاد نگرفته؛ فقط یاد گرفته از پیامدها فرار کند. هدف ما این است که کودک بتواند در نبود ما هم انتخابهای درست داشته باشد، نه اینکه فقط جلوی ما خوب رفتار کند.
انضباط در خانواده یعنی آموزش و راهنمایی - ساختدادن عمدی تجربیات، تقویت مهارتها و ارائه بازخورد اصلاحی تا کودکان بتوانند ظرفیت تنظیمگری خود را در طول زمان بسازند. پس بهجای تنبیه، روی آموزش و تمرین متمرکز شوید.
سوالات پرتکرار والدین درباره خودتنظیمی کودک
خودتنظیمی کودک از چه سنی شروع میشود؟
خودتنظیمی از دوران نوزادی شروع میشود، اما بهصورت جدیتر از حدود ۳/۵ تا ۴ سالگی شکل میگیرد. در سالهای اولیه، نقش والدین در همتنظیمی بسیار حیاتی است؛ کمکم کودک این مهارت را درونی میکند و میتواند خودش را تنظیم کند.
اگر کودکم در جمع قشقرق راه میاندازد، چطور واکنش نشان بدهم؟
اول از همه، نفس عمیق بکشید. کودک شما تنها نیست؛ خیلی از پدرومادرها این موقعیت را تجربه کردهاند. کودک را از آن فضا خارج کنید، کنارش بنشینید و با لحن آرام به او بگویید «میدونم ناراحتی. من اینجام تا آروم شی». هدف این است که به کودک نشان دهید احساساتش را میپذیرید، بدون اینکه به خواستهی نابجایش تن بدهید.
چه بازیهایی به تقویت خودتنظیمی کمک میکند؟
بازیهای نوبتی (مثل نوبت گرفتن برای تاب بازی)، بازیهای شناسایی احساسات (نشان دادن احساسات مختلف با صورت)، و بازیهای با قاعدهی ساده (مثل «گرم، سرد») همه به تقویت خودتنظیمی کمک میکنند. همچنین قصهگویی دربارهی شخصیتهایی که با احساساتشان کنار میآیند، تأثیر عمیقی دارد.
● منبع 1
● منبع 2
● منبع 3
● منبع 4
● منبع 5
● منبع 6
● منبع 7
