بازی هایی برای آموزش همدلی به کودکان
تاریخ انتشار 1405/04/09
25 بازدید
مدت زمان مطالعه 5 دقیقه
همدلی یکی از مهمترین مهارتهایی است که کودکان برای داشتن روابط سالم و درک بهتر احساسات دیگران به آن نیاز دارند. از آنجا که بازی بهترین روش یادگیری برای کودکان است، میتوان از طریق بازیهای ساده و هدفمند، مهارت همدلی را به آنها آموزش داد و تقویت کرد.
اگر مایل به خرید کتاب کودک هستید، اینجا کلیک کنید.
۱. بازی آینهی احساسات
یکی از شما یک حالت چهره یا ژست میگیرد که نشاندهندهی یک احساس خاص است (مثلاً خوشحالی، ناراحتی، تعجب یا خستگی). دیگری باید دقیقاً همان را تقلید کند و بعد حدس بزند که آن احساس چیست. سپس نوبت عوض میشود.
نکته: این بازی به کودک کمک میکند حالات چهره را با احساسات مرتبط کند، اولین قدم برای درک دیگران.
۲. قصهگویی با عروسکها
یک عروسک بردارید و یک موقعیت اجتماعی ساده را شبیهسازی کنید. مثلاً: «این عروسک بچهاش را گم کرده و خیلی ناراحت است. چی کار میتونیم بکنیم که حالش بهتر بشه؟» یا «این دو تا عروسک هر دو میخوان با یک اسباببازی بازی کنن. چی کار باید بکنن؟»
طبق تجربه متخصصانی که با خانوادهها کار کردهاند، این نوع بازیها به کودکان کمک میکند بدون اینکه تحت فشار باشند، راههای مختلف پاسخدهی به موقعیتهای عاطفی را امتحان کنند. مؤسسه Child Mind هم تأکید کرده که بازی تخیلی با عروسک، حتی در بازی انفرادی، مهارت همدلی را تمرین میدهد.
۳. بازی «اگر جای او بودی...»
یک سناریوی روزمره را تعریف کنید و از کودک بپرسید: «اگر جای او بودی، چه حسی داشتی؟» مثلاً: «بینا امروز صبح کیفش را گم کرده و خیلی ناراحت است. به نظرت حالش چطوره؟ تا حالا شده تو چیزی رو گم کنی؟»
این بازی ساده، پایهی «همدلی شناختی» را تقویت میکند، یعنی توانایی قرار دادن خود به جای دیگری.
کتاب «اگه همین همین کار رو بکنن چی؟» - انتشارات فنی ایران (کتابهای نردبان)
۴. کارتهای احساسات
چند کارت درست کنید که روی هرکدام یک احساس نوشته یا کشیده شده (خوشحال، ناراحت، عصبانی، ترسیده، هیجانزده). یک کارت بردارید و از کودک بخواهید موقعیتی را تعریف کند که در آن این حس را تجربه کرده. یا برعکس، شما یک موقعیت را تعریف کنید و از او بخواهید کارت مناسب را انتخاب کند.
این بازی دایرهی واژگان عاطفی کودک را گسترش میدهد، چیزی که پژوهشها نشان داده با همدلی ارتباط مستقیم دارد.
کارت «احساسات ما» - انتشارات فنی ایران (کتابهای نردبان)
۵. پانتومیم کمککردن
یکی از شما یک کار ساده را پانتومیم میکند (مثلاً غذا درست کردن، کتاب خواندن، یا بستن بند کفش). دیگری باید حدس بزند و بعد نشان دهد چطور میتواند کمک کند. مثلاً اگر اولی در حال جارو کردن است، دومی میتواند نشان دهد که میآید آشغالها را میگیرد.
این بازی همدلی را با عمل پیوند میزند، نه فقط فهمیدن احساس دیگران، بلکه اقدام کردن برای کمک.
۶. تاس احساسات (برای کودکان ۴ تا ۷ سال)
یک تاس بردارید و روی هر وجه آن یک احساس بنویسید یا بکشید. کودک تاس را میاندازد و باید یک موقعیت واقعی تعریف کند که در آن، آن احساس را تجربه کرده یا در دیگران دیده است. اتحادیه اروپا برای این ردهی سنی بازی مشابهی طراحی کرده که هدف آن شناسایی احساسات و درک تأثیر اعمال بر دیگران است.
۷. بازی «مهربانی بگو»
هر شب قبل از خواب، از کودک بخواهید یک کار مهربانانهای که امروز انجام داده یا دیگران برایش انجام دادهاند را تعریف کند. میتوانید این را به یک بازی تبدیل کنید: هرکس سه کار مهربانانه بگوید، برنده است.
جدول راهنمای رفتار همدلانه بر اساس سن
| ردهی سنی | نوع رفتار کودک | لحن مناسب والدین | نوع پیامد منطقی |
| ۱ تا 3 سال | گریه با دیدن گریهی دیگران؛ پرت کردن اسباببازی در واکنش به ناراحتی دیگران | «میبینم که ناراحتی. بیا بغلم.» همراه با آرامش و تماس فیزیکی | نشان دادن رفتار جایگزین (مثلاً «بیا به جای پرت کردن، به من نشان بده چی میخوای») |
| ۳ تا ۴ سال | شروع به پرسیدن «چرا گریه میکنه؟»؛ پیشنهاد دادن اسباببازی خودش به کودک ناراحت | «سوال خوبی پرسیدی. به نظرت چرا ناراحته؟» پرسشهای باز و همدلی با تلاش کودک | تشویق کلامی برای هر تلاش همدلانه؛ توضیح ساده درباره احساس دیگران |
| 4 تا ۶ سال | تشخیص احساسات دیگران؛ گاهی واکنش نامناسب (مثلاً خندیدن به ناراحتی دیگری از سر کمتجربگی) | «میدونم که برات جالبه، ولی نگاه کن، اون واقعاً ناراحته. بیا ببینیم چطور میتونیم کمکش کنیم.» بدون قضاوت و با راهنمایی عملی | گفتوگوی کوتاه دربارهٔ تأثیر رفتارمان روی دیگران؛ پیشنهاد یک کار همدلانه برای جبران |
۵ راهکار عملی برای تقویت همدلی در لحظات روزمره
• اسم احساسات را بگذارید: وقتی کودک ناراحت یا خوشحال است، به او بگویید «به نظر میرسه خیلی عصبانیای» یا «چقدر خوشحالی!». این کار به او کمک میکند احساسات را بشناسد و بعداً در دیگران هم تشخیص دهد.
• الگوی همدلی باشید: بچهها از ما یاد میگیرند، نه از حرفهایمان. وقتی شما با همسر، خانواده یا حتی فروشندهی سوپرمارکت با همدلی رفتار کنید، کودک دارد تماشا میکند.
• وقتی کودک همدلی نشان میدهد، تحسینش کنید: «چه کار قشنگی کردی که اسباببازیت رو به دوستت دادی. حتماً خیلی خوشحال شد.» این تقویت مثبت، رفتار همدلانه را تکرارپذیر میکند.
• از کتابهای تصویری استفاده کنید: حین خواندن کتاب، از کودک بپرسید «به نظرت این شخصیت چه حسی داره؟ چرا؟» پژوهشها نشان داده خواندن کتاب درباره تجربههای دیگران میتواند احساس همدلی را افزایش دهد.
• موقعیتهای واقعی را شبیهسازی کنید: «فرض کن دوستت امروز ناهارش را جا گذاشته و گرسنه است. چی کار میکنی؟» این سوالات ساده، ذهن کودک را برای لحظات واقعی آماده میکند.
من توام، تو منی جینین سندرز داستانی ساده و شیرین که معنی همدلی را با زبان کودکانه آموزش میدهد.
چه اشتباهاتی در آموزش همدلی رایج است؟
خیلی از پدرومادرها فکر میکنند اگر کودکشان همدلی نشان نداد، یعنی بیاحساس است. راستش را بخواهید، اینطور نیست. همانطور که گفتیم، همدلی شناختی تا ۶ یا ۷ سالگی کامل نمیشود. پس اگر کودک ۳ سالهتان وقتی دوستش گریه میکند، فقط خیره میشود یا حتی میخندد، این یعنی مغزش هنوز در حال اتصال این مدارهاست، نه اینکه بیدل باشد.
اشتباه دیگر، اجبار به همدلی است. گفتن «باید به دوستت کمک کنی» یا «چرا ناراحتیاش رو درک نمیکنی؟» نه تنها کمکی نمیکند، بلکه کودک را مقاوم میکند. بهجایش، خودتان همدلی را نشان دهید و فضای امنی ایجاد کنید که کودک بدون ترس از قضاوت، احساسات مختلف را تجربه کند.
چطور بفهمیم کودکمان در مسیر درست رشد همدلی قرار دارد؟
اگر کودک شما:
● گاهی نگران دیگران میشود
● سوالاتی درباره احساسات دیگران میپرسد
● در بازیهای تخیلی نقشهای مختلف را امتحان میکند
● گاهی اسباببازی یا خوراکی خود را با دیگری تقسیم میکند
... یعنی در مسیر درستی است. نیازی به مقایسه با کودکان دیگر نیست. هر کودکی ریتم رشد خودش را دارد.
کودکم وقتی دیگری ناراحت است، هیچ واکنشی نشان نمیدهد. مشکل دارد؟
نه لزوماً. همدلی شناختی، یعنی درک اینکه دیگری چه احساسی دارد، تا حدود ۶ تا ۷ سالگی کامل نمیشود. در این سنین، بیشتر واکنشهای همدلانه از روی «سرایت عاطفی» است، نه درک کامل. اگر کودک نوپایتان همدلی نشان نمیدهد، نگران نباشید؛ فقط به گفتوگو و بازی ادامه دهید.
چطور همدلی را بدون اینکه کودک را خجالتزده کنم، آموزش بدهم؟
هرگز از عبارتهایی مثل «چرا این کار رو کردی؟» یا «مگه نمیبینی دوستت ناراحته؟» استفاده نکنید. بهجایش، خودتان رفتار همدلانه را مدل کنید و وقتی کودک رفتار همدلانهای انجام داد، آن را طبیعی و ساده تحسین کنید. همدلی با اجبار یاد گرفته نمیشود، با مشاهده و تمرین در فضایی امن یاد گرفته میشود.
بازیهای رقابتی برای همدلی خوب هستند یا بد؟
بازیهای رقابتی اگر با قوانین مشخص و نگرش درست همراه باشند، میتوانند فرصتهای خوبی برای تمرین همدلی باشند؛ مثلاً وقتی کودک میبیند دیگری باخته و ناراحت است، میتواند همدلی را تمرین کند. اما اگر رقابت بیش از حد شود یا کودک مدام بازنده باشد، ممکن است اثر معکوس داشته باشد. بهتر است تعادل را حفظ کنید.
● منبع 1،
● منبع 2،
● منبع 3،
● منبع 4،
● منبع 5
