بازی نقش‌آفرینی کودکان؛ وقتی «خاله‌بازی» یعنی رشد

بازی نقش‌آفرینی از حدود ۱۲ تا ۱۸ ماهگی با تقلیدهای ساده شروع می‌شود و از سه تا پنج سالگی به اوج می‌رسد. کودک در آن با قرار گرفتن در یک نقش، زبان، همدلی، مدیریت هیجان و حل مسئله را تمرین می‌کند.

شما در این بازی بهترین کاری که می‌توانید بکنید همراهی با نقشی کوچک‌تر از کودک است؛ او مسیر بازی را تعیین می‌کند و شما با سؤال‌های باز و تغییرات کوچک، آن را غنی‌تر می‌کنید. اصلاح دائم و نقش کارگردان بازی را متوقف می‌کند.

اگر به دنبال بازی‌های ذهنی با قانون مشخص برای این سنین هستید، مجموعه‌ی بازی فکری کودکان انتشارات نردبان را هم ببینید.

بازی وانمودی از چه سنی شروع می‌شود؟

بازی وانمودی یا «بازی تخیلی» یعنی اینکه کودک چیزی را به‌جای چیز دیگری فرض کند؛ جعبه را ماشین و خودش را پزشک. مرکز روان‌پزشکی کودک (چایلد مایند) می‌گوید این نوع بازی حدود دو سالگی ظاهر می‌شود و در سال‌های پیش از مدرسه به اوج می‌رسد. به گفته‌ی آن‌ها سنین سه تا پنج سالگی «فصل اوج» تخیل است.

البته همه‌ی کودکان هم‌زمان شروع نمی‌کنند. بعضی از دوازده ماهگی نمونه‌هایی نشان می‌دهند و بعضی تا سنین بالاتر به آن علاقه نشان نمی‌دهند. درباره‌ی رفتارهایی که کودک از شما تقلید می‌کند، مقاله‌ی چرا کودکان تقلید می‌کنند را بخوانید.

خاله‌بازی، دکتربازی و مغازه‌بازی چه مهارتی می‌آموزند؟

هر نمایش ساده‌ی خانگی یک آزمایشگاه اجتماعی است. مقاله‌ای در ساینتیفیک امریکن نشان می‌دهد که وقتی کودک نقشی را می‌پذیرد، کارهایی مثل ارتباط، حل مسئله و همدلی را تجربه می‌کند.

مرکز روان‌پزشکی کودک هم بازی وانمودی را با رشد زبان، تنظیم هیجان، خلاقیت و مهارت‌های اجرایی مرتبط می‌داند، با این توضیح که برای شناخت نقش دقیق آن هنوز پژوهش بیشتری لازم است. برای کل نقش بازی در رشد، مقاله‌ی اهمیت بازی کودکان را ببینید.

خاله‌بازی

در خاله‌بازی کودک نقش‌های خانواده را اجرا می‌کند؛ مادر، پدر، نوزاد. او مجبور می‌شود نگاه‌ش را به نگاه دیگری بیاندازد و حس دیگری را درک کند، که پایه‌ی همدلی است.

دکتربازی

بازی دکتر به کودک کمک می‌کند از ترس مربوط به پزشک و سرنگ کمتر بترسد. وقتی او خودش پزشک است، کنترل ماجرا در دست اوست و می‌تواند موضوعی را که نگرانش می‌کرد، در امنیت تجربه کند.

سئوال‌هایی مثل «درد کجاست؟» یا «چه دارویی به عروسک می‌دهیم؟» زبان او را هم تمرین می‌دهند.

مغازه‌بازی

خرید و فروش، شمردن میوه‌ها، قیمت و پول دادن در این بازی ریاضی را بی‌سروصدا وارد زندگی کودک می‌کند. او گفتگو کردن با مشتری و نوبت گرفتن را هم یاد می‌گیرد.

رستوران و آشپزخانه

بازی آشپزخانه، ترتیب مراحل را آموزش می‌دهد؛ ابتدا مواد را آماده می‌کنیم، بعد می‌پزیم، بعد سرو می‌کنیم. این ترتیب کارها با تفکر مرحله‌ای هماهنگ است.

نقش والدین در بازی نقش‌آفرینی؛ همبازی یا تماشاگر؟

بهترین حالت در میانه است؛ هم‌بازی که فضا را به کودک می‌دهد و وقتی لازم باشد، کمی بازی را غنی‌تر می‌کند. نه کارگردانی که تمام تصمیم‌ها را می‌گیرد و نه تماشاگری که فقط نگاه می‌کند.

از کودک پیروی کنید

بپرسید: «من چه نقشی بازی کنم؟» و نقشی که او می‌دهد را بپذیرید، حتی اگر نقش یک مشتری یا یک بیمار باشد. نقش کوچک‌تر به شما اجازه می‌دهد بدون اشغال فضا، همراه بمانید.

سؤال‌های باز بپرسید

به‌جای «آیا این دکتر است؟»، بپرسید «امروز کدام بیماری را می‌خواهیم درمان کنیم؟» سؤال‌هایی که جواب بله یا خیر ندارند، بازی را ادامه می‌دهند و زبان کودک را می‌سازند.

یک مشکل کوچک اضافه کنید

وقتی بازی بی‌شور شد، یک تغییر کوچک مطرح کنید: «اوه، داروها تمام شده. چه کار بکنیم؟» کودک باید راه حلی پیدا کند و این تمرین حل مسئله است.

اصلاح نکنید

اگر بازی مطابق منطق بزرگسالان پیش نمی‌رود، اشکالی ندارد. اگر بگویید «کتاب نمی‌تواند ماشین باشد»، همان‌جا بازی را تمام کرده‌اید.

جعبه لباس و وسایل نمایش خانگی

برای بازی نقش‌آفرینی به مجموعه‌های گران نیازی نیست. یک جعبه‌ی بزرگ از چیزهای ساده کافی است:

• روسری، شال، کلاه، کیف و عینک بدون شیشه
• ظرف‌های پلاستیکی، قاشق و پارچه‌های رنگی
• کیسه‌های خرید، کارت‌های قیمت و پول اسباب‌بازی
• آلت پزشکی اسباب‌بازی و یک چراغ‌قوه
• یک جعبه‌ی مقوایی بزرگ که می‌تواند خانه، مغازه یا ماشین باشد

همه را در یک سبد بگذارید و هر چند مدت چیزهایی را عوض کنید. وسایل ناتمام‌تر تخیل کودک را بیشتر به کار می‌اندازند؛ یک تکه چوب می‌تواند تلفن، نان یا قاشق باشد. برای ایده‌های بیشتر درباره‌ی تقویت تخیل، مقاله‌ی بازی‌های افزایش خلاقیت کودکان را بخوانید.

وقتی کودک دوست خیالی دارد

دوست خیالی در سنین سه تا شش سالگی نسبتاً رایج است و بیشتر وقت‌ها بخشی طبیعی از رشد تخیل است. کودک با این دوست می‌تواند تمرین گفتگو کند، هیجان‌هایش را بیان کند و قصه بسازد.

با علاقه به آن برخورد کنید: اسم دوست را بپرسید، از او بخواهید بازی‌هایشان را تعریف کند و به جای خنده یا مخالفت، با فضولی حضور داشته باشید. مسئولیت کارهایی مثل نریزیدن شیر را به دوست خیالی ندهید.

اگر کودک از این دوست می‌ترسد، از دیگران دوری می‌کند یا بازی واقعی‌اش جایگزین می‌شود، با پزشک اطفال یا روان‌شناس کودک مشورت کنید.

کتاب‌های داستانی با شخصیت‌هایی که کودک بتواند خودش را جای آن‌ها بگذارد، ماده‌ی خوبی برای ادامه‌ی این بازی‌ها هستند. انتشارات نردبان کتاب‌های داستانی با شخصیت‌هایی درباره‌ی همین سنین دارد.

سؤالات متداول درباره بازی نقش‌آفرینی کودکان

آیا بازی وانمودی برای پسرها هم مناسب است؟

بله. منابع رشد کودک این نوع بازی را برای همه‌ی کودکان مفید می‌دانند و نقش‌هایی مثل آشپزی یا پرستاری به جنسیت محدود نیستند.

کودکم همیشه یک نقش را تکرار می‌کند؛ مشکلی است؟

خیر. تکرار به کودک کمک می‌کند موضوعی را درک کند. می‌توانید با یک شخصیت یا وسیله‌ی تازه تغییری کوچک ایجاد کنید.

چقدر باید با کودک بازی نقش‌آفرینی کرد؟

مدت ثابتی وجود ندارد. حتی چند دقیقه همراهی در روز می‌تواند مؤثر باشد و بهتر است به زمان علاقه خود کودک احترام بگذارید.