بازی با کودک ۱ ساله؛ ایده‌هایی برای نوپای کنجکاو

از ۳ تا ۶ ماهگی، بازی با آینه، دراز کردن دست برای گرفتن اسباب‌بازی و غلت زدن اهمیت پیدا می‌کنند. از ۶ تا ۹ ماهگی، «دالی موشه» و بازی‌های پنهان و پیدا شروع می‌شوند و از ۹ تا ۱۲ ماهگی، تقلید حرکات، دست‌زدن، خزیدن و ایستادن با کمک جای آن‌ها را می‌گیرند.

در همه‌ی این مراحل، هر بازی را کوتاه نگه دارید، همیشه کنار نوزاد باشید، اجازه بدهید خود او مسیر بازی را تعیین کند و با دیدن اولین نشانه‌های خستگی، بازی را تمام کنید. برای زمانی که نوزادتان بزرگ‌تر شد و آماده‌ی چالش‌های ذهنی ساده‌تر است، مجموعه‌ی بازی فکری کودکان انتشارات نردبان گزینه‌های مناسبی دارد.

اهمیت بازی با نوزاد در رشد او

نوزاد از راه تعامل یاد می‌گیرد. هر بار که به او لبخند می‌زنید، صدایش را تقلید می‌کنید یا اسباب‌بازی‌ای را جلوی چشمش حرکت می‌دهید، در واقع به مغز او تمرینی می‌دهید که بعدها پایه‌ی زبان، توجه و روابط اجتماعی می‌شود.

منابع تخصصی سلامت کودک تأکید می‌کنند که بازی در این سن بیش از هر چیز یعنی تعامل با نوزاد و دنبال کردن علاقه‌ی خود او. برنامه‌ی سلامت کودکان نیوزیلند ایده‌هایی مثل لبخند زدن، درآوردن صداهای بامزه، آواز خواندن، کتاب‌خوانی و حرف زدن را برای این سن پیشنهاد می‌کند.

مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد هم توصیه می‌کند هنگام بازی از نوزاد پیروی کنید، یعنی بازی‌هایی را ادامه بدهید که به آن‌ها علاقه نشان می‌دهد و تا حد امکان بگذارید خودش تعیین کند بازی تا کی ادامه پیدا کند.

اگر می‌خواهید نگاه کلی‌تری به نقش بازی در رشد کودک داشته باشید، مقاله‌ی اهمیت بازی کودکان را بخوانید.

جدول بازی با نوزاد بر اساس سن و مهارت رشدی

سن	بازی	مهارت اصلی
۰ تا ۳ ماه	چهره‌به‌چهره و تقلید حالت‌ها	ارتباط اجتماعی
۰ تا ۳ ماه	دنبال کردن اسباب‌بازی با چشم	بینایی و توجه
۰ تا ۳ ماه	صحبت و لالایی	شنوایی و زبان
۰ تا ۳ ماه	دمرو روی سینه‌ی شما و ماساژ	قدرت گردن و حس لامسه
۳ تا ۶ ماه	بازی با آینه	شناخت خود
۳ تا ۶ ماه	دراز کردن دست برای گرفتن	هماهنگی چشم و دست
۳ تا ۶ ماه	تشویق به غلت زدن	حرکات درشت
۳ تا ۶ ماه	جغجغه و صداهای تازه	شنوایی و علت و معلول
۶ تا ۹ ماه	دالی موشه	ثبات شیء و تعامل اجتماعی
۶ تا ۹ ماه	کجا رفت؟	حافظه و توجه
۶ تا ۹ ماه	کوبیدن و تکان دادن	علت و معلول
۹ تا ۱۲ ماه	اسباب‌بازی دور از دست	خزیدن و حل مسئله
۹ تا ۱۲ ماه	دست‌زدن و «چقدر بزرگ شدی»	تقلید و ارتباط
۹ تا ۱۲ ماه	نام بردن اعضای بدن و کتاب‌خوانی	درک زبان
۹ تا ۱۲ ماه	رقص و ایستادن با کمک	تعادل و قدم‌های اول

بازی با نوزاد از تولد تا ۳ ماهگی؛ نگاه، صدا و لمس

در این دوره نوزاد هنوز دنیا را تار می‌بیند و بیشتر وقتش را به خواب می‌گذراند. بازی‌ها باید ساده، آرام و کوتاه باشند و محور آن‌ها شما باشید.

بازی ۱: چهره‌به‌چهره

نوزاد تازه‌متولدشده اشیا را فقط در فاصله‌ی حدود ۲۰ تا ۳۸ سانتی‌متری می‌بیند. راهنمای رشد نوزاد می‌گوید حدود هشت ماه طول می‌کشد تا دامنه‌ی دید او برای تشخیص افراد و اشیا در سراسر اتاق کافی شود.

بنابراین صورت خود را به همین فاصله نزدیک کنید، لبخند بزنید و آهسته زبانتان را بیرون بیاورید یا دهانتان را باز و بسته کنید. شاید در ابتدا پاسخی ندهد، اما با تکرار، شروع به تقلید می‌کند.

بازی ۲: دنبال کردن با چشم

یک اسباب‌بازی رنگارنگ یا کارت پرکنتراست را حدود ۲۵ سانتی‌متر جلوی صورت نوزاد نگه دارید و خیلی آهسته از راست به چپ حرکت دهید. این کار توجه و حرکت هماهنگ چشم‌ها را تمرین می‌دهد.

اگر نگاه را از دست داد، دوباره از نقطه‌ی شروع آغاز کنید. بیش از یکی دو دقیقه ادامه ندهید.

بازی ۳: صحبت و لالایی

هر کاری که انجام می‌دهید، با صدای آرام توضیح دهید: «حالا پوشکت را عوض می‌کنیم.» نوزاد معنی کلمات را نمی‌فهمد، اما آهنگ صدا، ریتم و تکرار را یاد می‌گیرد.

لالایی‌های فارسی، به‌ویژه آن‌هایی که خودتان از کودکی می‌شناسید، بهترین انتخاب‌اند. فرق نمی‌کند صدایتان خوش باشد یا نه.

بازی ۴: دمرو و ماساژ

دمرو کردن نوزاد در زمان بیداری، ماهیچه‌های گردن، شانه و پشت را برای غلت زدن، نشستن و خزیدن آماده می‌کند. طبق توصیه‌ی انجمن اطفال آمریکا، نوزاد باید برای خواب همیشه به پشت بخوابد، اما در بیداری و زیر نظر شما روی شکم بازی کند.

اگر روی زمین ناراحت است، او را دمرو روی سینه‌ی خودتان بگذارید یا با بازوی خود او را حمایت کنید. بعد از هر وعده‌ی شیر چند دقیقه صبر کنید و سپس دمرو را شروع کنید.

یک ماساژ ملایم دست و پا با روغن مخصوص نوزاد هم تجربه‌ی لمسی خوبی است و ارتباط عاطفی را تقویت می‌کند.

بازی با نوزاد ۳ تا ۶ ماهه؛ گرفتن، غلت زدن و کشف خود

در این بازه نوزاد کنترل سر را به دست می‌آورد، دستانش را کشف می‌کند و می‌خواهد اشیا را بگیرد. بازی‌ها فعال‌تر و پر از تنوع می‌شوند.

بازی ۵: آینه

یک آینه‌ی نشکن را جلوی نوزاد بگذارید. راهنمای رشد نوزاد بازی با آینه را برای ۳ تا ۶ ماهگی توصیه می‌کند، چون نوزادان از دیدن چهره‌ها، از جمله چهره‌ی خودشان، لذت می‌برند.

می‌توانید آینه را کنار او در حالت دمرو هم بگذارید تا مدت بیشتری راضی بماند.

بازی ۶: دراز کردن دست برای گرفتن

اسباب‌بازی‌ای را آن‌قدر نزدیک نگه دارید که با کمی تلاش به آن برسد. وقتی آن را لمس کرد یا گرفت، با لبخند و صدا او را تشویق کنید.

این تمرین ساده، هماهنگی چشم و دست و قدرت بازوها را بالا می‌برد. اسباب‌بازی را هر بار از زاویه‌ای متفاوت نگه دارید.

بازی ۷: تشویق به غلت زدن

نوزاد را روی یک پتوی نرم روی زمین بگذارید و اسباب‌بازی جذابی را کمی کنار او قرار دهید. او برای رسیدن به آن تلاش می‌کند و به‌تدریج غلت زدن را یاد می‌گیرد.

هرگز او را روی تخت یا مبل بدون مراقبت رها نکنید؛ غلت زدن ناگهانی ممکن است رخ دهد.

بازی ۸: جغجغه و صداهای تازه

جغجغه‌ی سبک، زنگوله‌ی کوچک یا حتی یک جعبه‌ی کوچک با دانه‌های بسته‌شده را از دو طرف سر او به‌آرامی تکان دهید. او یاد می‌گیرد که صدا از جهت‌های مختلف می‌آید.

بعد جغجغه را به دستش بدهید تا خودش صدا ایجاد کند. این اولین تجربه‌ی او از رابطه‌ی علت و معلول است.

بازی با نوزاد ۶ تا ۹ ماهه؛ دالی موشه و کشف پنهان و پیدا

در این دوره نوزاد می‌فهمد چیزی که از چشمش پنهان می‌شود، همچنان وجود دارد. به همین دلیل بازی‌های پنهان و پیدا برایش جذاب و هیجان‌انگیز می‌شوند.

بازی ۹: دالی موشه

مؤسسه‌ی مسیرها توضیح می‌دهد که این بازی ساده در هر سن معنای متفاوتی دارد. در ۳ تا ۶ ماهگی به نوزاد کمک می‌کند با نگاه شما را دنبال کند. در ۶ تا ۹ ماهگی کنجکاو می‌شود و ممکن است از بازی بخندد. در ۹ تا ۱۲ ماهگی تقلید می‌کند و حتی ممکن است صدای «بو» را در بیاورد.

صورتتان را با یک دستمال نازک یا دست‌هایتان بپوشانید، چند ثانیه صبر کنید و ناگهان با صدای شاد ظاهر شوید. منابع دیگر هم تأیید می‌کنند که حدود ۶ ماهگی، نوزادان مفهوم ثبات شیء را درک می‌کنند.

بازی ۱۰: کجا رفت؟

یک اسباب‌بازی کوچک را جلوی چشم نوزاد زیر یک پارچه‌ی سبک بگذارید و بپرسید: «کجا رفت؟» سپس پارچه را کنار بزنید و با ذوق بگویید: «اینجاست!»

راهنمای رشد نوزاد این بازی را برای ۴ تا ۷ ماهگی پیشنهاد می‌کند. وقتی نوزاد خودش پارچه را بردارد، یعنی بازی را فهمیده است.

بازی ۱۱: کوبیدن و تکان دادن

یک قابلمه‌ی کوچک، قاشق چوبی و چند ظرف پلاستیکی سبک در اختیارش بگذارید. کوبیدن، پرت کردن و تکان دادن اشیا برای او آزمایش علمی است: «اگر این کار را بکنم چه می‌شود؟»

این بازی هماهنگی دست‌ها را بهتر می‌کند. وسایل کوچک را که ممکن است ببلعد، کنار بگذارید.

بازی با نوزاد ۹ تا ۱۲ ماهه؛ تقلید، حرکت و قدم‌های اول

در این مرحله نوزاد شما کم‌کم به کودک نوپا تبدیل می‌شود. می‌خزد، می‌ایستد، حرف‌های شما را بیشتر می‌فهمد و حرکات شما را تقلید می‌کند.

بازی ۱۲: اسباب‌بازی دور از دست

مرکز سلامت بریگام و بیمارستان زنان توصیه می‌کند برای تشویق به خزیدن، اسباب‌بازی را کمی دورتر از دسترس نوزاد قرار دهید. این کار انگیزه‌ای طبیعی برای حرکت می‌سازد.

فاصله را کم کم زیاد کنید تا از سمت‌های مختلف مسیر خزیدن را تمرین کند.

بازی ۱۳: دست‌زدن و «چقدر بزرگ شدی»

بازی‌های تقلیدی مثل دست‌زدن و «چقدر بزرگ شدی» در راهنمای فعالیت‌های ۸ تا ۱۲ ماهگی برای این سن توصیه شده‌اند. وقتی نوزاد حرکتی را تقلید کرد، با شادی از او قدردانی کنید.

آهسته پیش بروید و بگذارید خودش بگوید چه زمانی برای حرکت بعدی آماده است.

بازی ۱۴: نام بردن اعضای بدن و کتاب‌خوانی

در ۹ تا ۱۲ ماهگی نوزاد از نگاه کردن به کتاب لذت می‌برد. نام اعضای بدن را در حالی که به آن‌ها اشاره می‌کنید به او بگویید: «این دماغ توست، این هم چشمت.»

کتاب‌های مقوایی با تصویر درشت و صدای حیوانات، برای این سن مناسب‌اند. برای ایده‌های بیشتر، مقاله‌ی آموزش اعضای بدن به کودکان را ببینید.

بازی ۱۵: رقص و ایستادن با کمک

نوزاد را زیر بغل‌هایش بگیرید تا روی پاهایش بایستد و اجازه دهید با موسیقی بالا و پایین بپرد. اگر با کمی کمک می‌ایستد، دست‌هایش را بگیرید و مثل شریک رقص با او برقصید.

این بازی تعادل و قدرت پاها را برای قدم‌های اول تقویت می‌کند.

زمان دمرو و بازی روی زمین در سال اول

دمرو فقط یک بازی نیست؛ پایه‌ی بسیاری از مهارت‌های حرکتی است. یک راهنمای بهداشتی بریتانیا برای نوزادان غیرمتحرک دست‌کم ۳۰ دقیقه دمرو در طول روز را توصیه می‌کند.

رقم دقیق مهم نیست؛ مهم آن است که این زمان را در چند نوبت کوتاه و پراکنده در طول روز و در زمان بیداری نوزاد بگذرانید.

برای نوزادی که دمرو را دوست ندارد، از سه‌ماهگی با آینه، اسباب‌بازی رنگی و صدای خودتان او را همراهی کنید و از حالت‌هایی مثل خواباندن روی سینه شروع کنید.

نشانه‌های خستگی نوزاد هنگام بازی

نوزاد با کلمه نمی‌گوید که کافی است؛ با بدنش می‌گوید. اگر سرش را برمی‌گرداند، نگاه را از شما می‌دزدد، چشم‌هایش را می‌مالد، خمیازه می‌کشد، بی‌قرار می‌شود یا شروع به گریه می‌کند، بازی را متوقف کنید.

ادامه دادن بازی بعد از این نشانه‌ها نه‌تنها فایده‌ای ندارد، بلکه ممکن است بازی را برای او ناخوشایند کند.

یک قانون ساده این است که در ماه‌های اول، بازی‌های فعال از چند دقیقه بیشتر نشوند و در ماه‌های بعد، با رضایت نوزاد، کم‌کم طولانی‌تر شوند.

نکات ایمنی بازی با نوزاد

• هر وسیله‌ای که کوچک‌تر از یک حلقه‌ی کاغذ توالت باشد، خطر خفگی دارد و نباید در دسترس نوزاد قرار گیرد.
• نوزاد را هرگز روی سطح بلند بدون مراقبت رها نکنید.
• نوزاد را در حین بازی تکان ندهید و او را به بالا پرتاب نکنید.
• خواب نوزاد همیشه به پشت و روی سطح سفت باشد؛ دمرو فقط در زمان بیداری و با نظارت شما انجام شود.
• اسباب‌بازی‌ها را مرتب بشویید و از هر ترک یا لبه‌ی تیز آن‌ها بررسی کنید.
• نمایش صفحه‌ی دیجیتال را جایگزین بازی نکنید؛ درباره‌ی آسیب‌های آن در نوزادی، مقاله‌ی آسیب‌های صفحه‌ی نمایش در نوزادان را بخوانید.

سؤالات متداول درباره بازی با نوزاد

از چه سنی می‌توان با نوزاد بازی کرد؟

از همان روزهای اول. بازی با نوزاد تازه‌متولدشده یعنی لبخند زدن، صحبت کردن، نگاه کردن و لمس ملایم، و نیاز به اسباب‌بازی ندارد.

نوزاد برای بازی به اسباب‌بازی گران نیاز دارد؟

خیر. چهره و صدای شما، یک آینه‌ی نشکن، یک دستمال نازک و چند وسیله‌ی ساده‌ی خانه برای بیشتر بازی‌های سال اول کافی‌اند.

روزی چقدر باید با نوزاد بازی کرد؟

زمان ثابتی وجود ندارد. چند بازی کوتاه در طول روز، هر بار در زمان بیداری و آرامش نوزاد، بهتر از یک جلسه‌ی طولانی است.

اگر نوزادم به بازی واکنش نشان نمی‌دهد نگران باشم؟

نوزادان با سرعت‌های متفاوتی رشد می‌کنند و گاهی فقط خسته یا گرسنه‌اند. اگر مرتب به صدا یا چهره‌ی شما واکنش نمی‌دهد یا در رسیدن به مهارت‌های هر سن عقب‌ماندگی می‌بینید، با پزشک اطفال مشورت کنید.

بهترین بازی با نوزاد، بازی‌ای است که با سن و توان او هماهنگ باشد و بر تعامل چهره‌به‌چهره تکیه کند، نه بر اسباب‌بازی گران. در سه ماه اول، نگاه کردن، صحبت کردن و لمس ملایم مهم‌ترین بازی‌ها هستند.